Në zemër të Havanës, një masë e madhe rrënojash tregon më shumë për gjendjen e sotme të Kubës sesa shumë statistika. Dikur aty qëndronte Instituti Superior i Dizajnit Industrial, një ndërtesë historike që për 166 vjet kishte shërbyer si klub oficerësh spanjollë, seli e forcave amerikane pas vitit 1898, ministri e shëndetësisë dhe më pas shkollë dizajni. Ndërtesa ishte shpallur e pabanueshme prej vitesh dhe, pas dy shembjeve të pjesshme në vitin 2025, shteti nuk ndërhyri për ta shpëtuar. Në shkurt, pjesa e mbetur u shemb plotësisht, duke zënë poshtë edhe disa njerëz që jetonin aty në mënyrë të paligjshme.
Kur e vizitova në qershor, rrënojat ishin kthyer në një burim materialesh ndërtimi. Burra ngjiteshin mbi grumbullin e gurëve dhe tullave për të nxjerrë gjithçka që mund të përdorej për të ndërtuar banesa të improvizuara.
Kjo pamje është një metaforë e fuqishme për vetë Kubën.
Vendi po përjeton një dobësim të njëkohshëm të shtetit, ekonomisë dhe strukturës shoqërore. Nëse kjo prirje vazhdon, sfida nuk do të jetë vetëm ndryshimi politik. Problemi më i madh mund të jetë se, kur të vijë momenti i tranzicionit, do të ketë gjithnjë e më pak institucione funksionale mbi të cilat mund të ndërtohet një Kubë e qëndrueshme, demokratike dhe ekonomikisht e begatë.
Një politikë amerikane në pritje
Disa muaj më parë, shumë vëzhgues mendonin se kriza mund të merrte një drejtim shumë më dramatik. Kërcënimet e administratës Trump për tarifa ndaj vendeve që furnizonin Kubën me naftë, paralajmërimet për mundësinë e veprimeve ushtarake dhe raportet për negociata të fshehta mes Havanës dhe Uashingtonit krijuan pritshmëri se mund të ndodhte ose një marrëveshje për ndarjen e pushtetit, ose një ndërhyrje e ngjashme me atë të Venezuelës.
Nga fundi i majit, kjo perspektivë dukej më pak e mundshme.
Sipas raportimeve të Miami Herald, negociatat e fshehta kishin ngecur. Havana kishte refuzuar një ofertë amerikane që, sipas raportimeve, përfshinte investime dhe furnizime amerikane me naftë në këmbim të largimit të presidentit Miguel Díaz-Canel dhe privatizimit të kompanisë shtetërore të naftës.
Në qershor, qeveria kubane miratoi 176 reforma ekonomike që zgjeronin hapësirën për sektorin privat. Megjithatë, këto masa nuk e bindën Uashingtonin të ndryshonte politikën e tij.
Administrata Trump lejoi që një sasi e kufizuar karburanti dhe ushqimi amerikan të hynte në Kubë përmes shpërndarësve privatë, ndërkohë që vendosi sanksione të tjera ndaj kompanive shtetërore dhe zyrtarëve kubanë.
Në gusht, Sekretari i Shtetit Marco Rubio deklaroi se politika amerikane kërkonte “durim dhe këmbëngulje” dhe pranoi se regjimi mund të mbijetonte deri në vitin 2028 ose edhe më gjatë.
Kjo lë të hapura disa interpretime.
Një mundësi është që Uashingtoni po përdor presionin ekonomik për të detyruar Havanën të rikthehet në negociata. Një tjetër është se Kuba ka humbur përkohësisht rëndësinë në agjendën amerikane, ndërsa administrata merret me Iranin dhe Venezuelën. Një mundësi e tretë është që Uashingtoni ka arritur në përfundimin se ndryshimi më i qëndrueshëm mund të vijë vetëm nga dobësimi gradual i sistemit njëpartiak nga brenda.
Në të gjitha këto raste ekziston një problem: koha.
Shteti ende mund të shtypë, por gjithnjë e më pak mund të qeverisë
Ironikisht, pjesa e shtetit kuban që duket ende funksionale është aparati represiv.
Në Havana dëgjova shakanë se vetëm dy gjëra funksionojnë në Kubë: aparati i sigurisë dhe spitalet. Edhe kjo, sipas personit që e tregonte, ishte shumë bujare ndaj spitaleve.
Aparati i sigurisë vazhdon të jetë efektiv sepse elitat që e drejtojnë e kuptojnë se liberalizimi politik mund t’u kushtojë pushtetin dhe privilegjet. Gjeneralët dhe drejtuesit e shërbimeve të sigurisë kanë arsye të forta për të qëndruar të bashkuar.
Kjo shpjegon një paradoks të rëndësishëm.
Kubanezët janë gjithnjë e më kritikë ndaj regjimit në biseda private, por shumë pak janë të gatshëm të marrin pjesë në protesta publike. Arsyeja është e qartë: protesta mund të çojë në arrestim.
Makinat e policisë qëndrojnë pranë shtëpive të figurave të opozitës si një paralajmërim i vazhdueshëm. Fakti që shteti gjen ende karburant për të monitoruar dhe frikësuar kundërshtarët, ndërkohë që karburanti mungon për pjesën tjetër të shoqërisë, është domethënës.
Por jashtë kontrollit politik, kapaciteti shtetëror është shumë më i dobët.
Një diplomat evropian e përshkroi Kubën me termin “anarki autoritare”: një sistem që vazhdon të ketë forcën për të shtypur opozitën, por po humbet aftësinë për të ofruar shërbime publike dhe për të ruajtur rendin.
Shëndetësia: nga një sukses kombëtar në një sistem në krizë
Shëndetësia është një nga shembujt më të qartë të këtij transformimi.
Për dekada, Kuba ndërtoi një sistem shëndetësor që prodhonte disa nga treguesit më të mirë në Amerikën Latine. Deri në fillim të viteve 2010, investimet publike dhe numri i lartë i mjekëve të trajnuar e mbanin sistemin relativisht të fortë.
Sot situata është shumë më e rëndë.
Spitalet përballen me mungesa të barnave dhe pajisjeve bazë. Pacientët shpesh duhet të sigurojnë vetë ilaçe dhe materiale mjekësore përmes tregut të zi. Pagat e ulëta kanë nxitur ryshfetin, ndërsa shumë mjekë të rinj zgjedhin punë jashtë profesionit ose largohen nga vendi.
Pasojat po shfaqen edhe në treguesit shëndetësorë. Vdekshmëria foshnjore, dikur ndër më të ulëtat në rajon, është rritur ndjeshëm që nga viti 2018. Sëmundjet e transmetuara nga mushkonjat janë rikthyer gjithashtu. Në vitin 2025, chikungunya preku deri në një të tretën e popullsisë, ndërsa rastet e dengues dhe Zikës u shtuan.
Pra, problemi nuk është thjesht mungesa e burimeve. Është dobësimi i aftësisë së shtetit për të mbajtur funksional një prej sistemeve që dikur përbënte një nga argumentet kryesore në favor të modelit kuban.
Kur rendi publik fillon të çahet
E njëjta prirje shihet edhe te siguria publike.
Krimi i dhunshëm, historikisht relativisht i ulët në Kubë, po bëhet më i dukshëm. Statistikat zyrtare janë të pamjaftueshme për të matur me saktësi përmasat e fenomenit, por ndryshimi perceptohet në jetën e përditshme.
Në qytete si Cárdenas, banorët shmangin rrugët gjatë natës. Në Havana raportohen gjithnjë e më shumë vjedhje të paneleve diellore dhe rezervuarëve të ujit. Besimi te policia po dobësohet për shkak të mungesës, korrupsionit dhe pamundësisë për të reaguar ndaj problemeve.
Për momentin, pjesa më e madhe e krimit duket e fragmentuar dhe e lidhur me varfërinë, nevojën ose përdorimin e substancave sintetike si el químico.
Por një shtet që humbet kapacitetin për të ofruar energji, ujë, shërbime shëndetësore, arsim dhe siguri krijon kushtet për shfaqjen e formave më të organizuara të kriminalitetit.
Kjo është arsyeja pse ndërprerjet e energjisë, shkollat që funksionojnë me orar të reduktuar dhe mungesa e ujit nuk duhen parë si probleme të izoluara. Ato janë shenja të së njëjtës krizë institucionale.
Ekonomia po hapet, por jo në mënyrë të barabartë
Kuba po ndryshon edhe ekonomikisht.
Që nga viti 2020, ekonomia është tkurrur me të paktën 15 për qind. Turizmi është goditur rëndë dhe investitorët e huaj janë bërë më të kujdesshëm.
Përballë kësaj krize, regjimi ka lejuar zgjerimin e sektorit privat. Ndërmarrjet mikro, të vogla dhe të mesme, të njohura si MIPYME, u legalizuan në vitin 2021 dhe tani janë mbi 10,000. Ato përbëjnë rreth 65 për qind të shitjeve me pakicë dhe rreth 40 për qind të punësimit.
Ky ndryshim ka sjellë përfitime reale. Bizneset private kanë ndihmuar në mbajtjen e disa mallrave në treg dhe kanë krijuar një burim të ardhurash jashtë sektorit shtetëror.
Por mënyra se si po zhvillohet ky sektor krijon një problem tjetër: pabarazinë.
Shumë kubanë janë tepër të varfër për të marrë pjesë në ekonominë e re. Ata që kanë kapital, lidhje ose familje jashtë vendit janë në pozicion shumë më të favorshëm.
Kjo po krijon një ndarje midis fituesve të rinj ekonomikë dhe pjesës tjetër të popullsisë.
Disa kubanë e krahasojnë situatën me Rusinë e viteve 1990: një hapje ekonomike e shoqëruar me marrëveshje jo transparente, konkurrencë të pabarabartë dhe përqendrim të pasurisë.
Një grua kubaneze e përshkroi situatën si “rrugën më të gjatë dhe më të dhimbshme drejt kapitalizmit latino-amerikan”.
Një shoqëri që po humbet njerëzit e saj
Kriza më e vështirë për t’u matur mund të jetë ajo demografike.
Që nga viti 2020, popullsia e Kubës është zvogëluar ndjeshëm, kryesisht për shkak të emigrimit masiv. Shumë prej atyre që janë larguar janë gra në moshë riprodhuese, duke përshpejtuar plakjen e popullsisë.
Sipas projeksioneve të autoriteteve, deri në vitin 2050 rreth një në tre kubanë mund të jetë mbi 60 vjeç.
Për një ekonomi të fortë kjo do të ishte sfiduese. Për një vend që tashmë ka vështirësi të financojë pensionet, shëndetësinë dhe shërbimet publike, pasojat mund të jenë shumë më serioze.
Emigrimi nuk ka hequr vetëm konsumatorë dhe punëtorë. Ka boshatisur profesione.
Spitalet humbasin personel mjekësor, shkollat humbasin mësues dhe institucionet fetare humbasin priftërinj e pastorë.
Kjo e dallon krizën e sotme nga Periudha Speciale e viteve 1990. Atëherë ekonomia u tkurr rreth 35 për qind pas humbjes së mbështetjes sovjetike, por një pjesë më e madhe e kapitalit njerëzor mbeti në vend.
Sot, njerëzit po largohen në një shkallë që e bën më të vështirë edhe rimëkëmbjen e ardhshme.
Një ndarje e re shoqërore
Emigrimi ka krijuar gjithashtu një pabarazi tjetër.
Kubanët që kanë familjarë jashtë vendit mund të marrin remitanca, të hapin biznese dhe të blejnë mallra që të tjerët nuk mund t’i përballojnë.
Ata që nuk kanë këto lidhje janë shumë më të ekspozuar ndaj mungesave.
Kjo ndarje prek veçanërisht komunitetet afro-kubane dhe grupet me më pak akses në burime jashtë vendit.
Ndërkohë, të rinjtë përballen me një dilemë të veçantë: të qëndrojnë në një vend me mundësi të kufizuara ose të largohen, duke e dobësuar edhe më tej shoqërinë që lënë pas.
Kriza ka edhe një dimension psikologjik. Mungesa e ushqimit, energjisë dhe ilaçeve krijon lodhje të vazhdueshme dhe ndryshon mënyrën se si njerëzit e shohin të ardhmen.
Një burrë në Havana e përmblodhi këtë ndjenjë duke thënë se aftësia për t’u përshtatur me vështirësitë nuk është më qëndrueshmëri. Është një proces degradimi.
Sa më gjatë të zgjasë kriza, aq më i vështirë bëhet tranzicioni
Historia e vendeve të tjera të Karaibeve dhe Amerikës Qendrore tregon se kushtet e vështira fillestare nuk e bëjnë të pamundur demokracinë ose rritjen ekonomike.
Shumë prej këtyre vendeve ishin të varfra, të pabarabarta dhe institucionalisht të dobëta kur nisën tranzicionet e tyre disa dekada më parë. Megjithatë, shumica arritën të demokratizohen dhe të ndërtojnë ekonomi më të qëndrueshme.
Kuba mund të ndjekë një rrugë të ngjashme.
Por problemi është se tranzicioni i ardhshëm nuk do të nisë nga pika ku Kuba ndodhej një dekadë më parë.
Ai mund të nisë nga një shtet me institucione të dëmtuara, një ekonomi të dobësuar, një shoqëri të plakur, mungesë profesionistësh dhe pabarazi më të madhe.
Kjo është kostoja e vonesës.
Dilema e sanksioneve amerikane
Presioni amerikan është vetëm një pjesë e historisë.
Shumë nga problemet e Kubës kanë filluar para politikave më të fundit të Uashingtonit. Vendimet e vetë regjimit, keqmenaxhimi ekonomik, investimet e gabuara dhe mungesa e reformave kanë luajtur një rol të madh.
Edhe vetë kubanezët e perceptojnë këtë.
Një sondazh i AmericasBarometer tregon se 74 për qind e të anketuarve ia atribuonin qeverisë kubane përgjegjësinë kryesore për krizën, ndërsa 16 për qind fajësonin Shtetet e Bashkuara.
Megjithatë, kjo nuk e eliminon problemin e sanksioneve.
Presioni ekonomik mund të dobësojë regjimin, por njëkohësisht mund të dobësojë edhe institucionet dhe shoqërinë që do të duhet të rindërtojnë vendin pas tranzicionit.
Këtu qëndron dilema kryesore e politikës amerikane.
Nëse presioni vazhdon pa afat, Kuba mund të bëhet më e varfër, më e pabarabartë dhe më e vështirë për t’u qeverisur.
Nëse presioni hiqet pa ndryshime politike, regjimi mund të fitojë kohë dhe burime pa hequr dorë nga kontrolli i tij.
Asnjëra rrugë nuk është pa kosto.
Çfarë mund të bëhet ndryshe?
Një alternativë do të ishte një marrëveshje e kufizuar dhe e kushtëzuar.
Shtetet e Bashkuara mund të ofrojnë lehtësim të synuar të disa sanksioneve, veçanërisht në fusha që lidhen me krizën humanitare, në këmbim të reformave të matshme politike dhe ekonomike.
Këto reforma mund të synojnë zgjerimin e hapësirës për sektorin privat, përmirësimin e institucioneve, rritjen e transparencës dhe lirimin e hapësirës politike.
Një qasje e tillë nuk do të garantonte sukses. Havana ka refuzuar edhe më parë propozime për ndryshim dhe udhëheqja kubane ka treguar se prioriteti i saj kryesor është ruajtja e pushtetit.
Por alternativa e të mos bërit asgjë ka gjithashtu pasoja.
Problemi i vërtetë është koha
Kuba nuk ndodhet thjesht përballë një krize ekonomike. Ajo po përjeton një dobësim paralel të institucioneve, ekonomisë dhe shoqërisë.
Shteti po humbet aftësinë për të ofruar shërbime, ndërsa ruan aftësinë për të ushtruar represion. Ekonomia po hapet, por në mënyrë që po rrit pabarazinë. Popullsia po plaket dhe po zvogëlohet, ndërsa emigrimi po largon pikërisht njerëzit që do të nevojiteshin për rindërtimin e vendit.
Këto procese nuk kanë filluar me politikën amerikane të muajve të fundit. Por presioni i jashtëm mund t’i përshpejtojë ato.
Prandaj, çështja kryesore për Uashingtonin nuk është vetëm nëse presioni ndaj Havanës funksionon. Është edhe pyetja se çfarë lloj Kubeje do të mbetet kur ky presion të prodhojë përfundimisht një ndryshim politik.
Nëse kolapsi vazhdon pa një strategji tranzicioni, një qeveri e ardhshme mund të trashëgojë jo një shtet të gatshëm për reforma, por rrënojat e një sistemi të konsumuar.
Dhe, ashtu si burrat që kërkonin tulla mbi rrënojat e Institutit të Dizajnit Industrial, ajo mund të detyrohet të ndërtojë diçka të sigurt dhe të qëndrueshme nga mbetjet e asaj që kishte ekzistuar më parë.
Pikërisht për këtë arsye, kostoja e vonesës duhet të jetë pjesë qendrore e çdo vendimi të ardhshëm për politikën ndaj Kubës.