Kanadaja dhe afrimi i saj me Bashkimin Evropian

Presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, i ka propozuar Kanadasë një formë të re dhe më të thellë bashkëpunimi me Bashkimin Evropian, duke e ftuar vendin të bëhet “anëtari i parë i asociuar” i bllokut. Propozimi u bë gjatë fjalimit vjetor mbi Gjendjen e Bashkimit Evropian në Parlamentin Evropian në Strasburg, ku ishte i pranishëm edhe kryeministri kanadez Mark Carney.

Von der Leyen e paraqiti idenë si një mënyrë për të ndërtuar një partneritet afatgjatë të bazuar në vlera dhe interesa të përbashkëta. Sipas saj, Kanadaja dhe BE-ja ndajnë të njëjtin vizion për çështje që nga inteligjenca artificiale dhe ndryshimet klimatike deri te Arktiku, siguria, energjia dhe gjeopolitika. Ajo theksoi se bashkëpunimi nuk do të ishte i drejtuar kundër ndonjë pale tjetër, por do të synonte forcimin e kapaciteteve të përbashkëta.

Ky afrimitet po zhvillohet në një periudhë kur marrëdhëniet e Kanadasë me Shtetet e Bashkuara janë tensionuar ndjeshëm. Lufta tregtare, tarifat amerikane dhe deklaratat e Presidentit Donald Trump për Kanadanë kanë shtyrë qeverinë e Carney-t të kërkojë alternativa dhe partneritete të reja ndërkombëtare.

Nga tregtia te një partneritet më i gjerë

Kanadaja dhe BE-ja kanë tashmë një marrëdhënie të rëndësishme ekonomike përmes Marrëveshjes Gjithëpërfshirëse të Tregtisë Ekonomike, CETA, e cila eliminon tarifat për më shumë se 99% të eksporteve të mallrave.

Von der Leyen sugjeroi që kjo marrëdhënie mund të zgjerohet përtej tregtisë. Ideja është që CETA të shërbejë si bazë për një “Aleancë për të Ardhmen”, duke krijuar një hapësirë më të gjerë bashkëpunimi ekonomik dhe sigurie.

Fushat e përmendura përfshijnë prodhimin, teknologjinë, industrinë e mbrojtjes, Arktikun, energjinë, mineralet kritike, inteligjencën artificiale, teknologjitë kuantike, sigurinë kibernetike dhe sigurinë ekonomike.

Ky vizion lidhet edhe me ndryshimet në rendin ndërkombëtar. Von der Leyen argumentoi se bota po përballet me një dobësim të sistemit ndërkombëtar të bazuar në rregulla dhe se Evropa duhet të ndërtojë koalicione më të qëndrueshme me partnerë që ndajnë të njëjtat vlera.

Kanadaja nuk po kërkon anëtarësim tradicional në BE

Pavarësisht formulimit “anëtar i asociuar”, Kanadaja nuk po kërkon të bëhet anëtare e zakonshme e Bashkimit Evropian.

Mark Carney ka deklaruar se qëllimi nuk është anëtarësimi në BE, por krijimi i një forme të re aleance. Për më tepër, traktatet e BE-së parashikojnë se aplikimi për anëtarësim i takon një “shteti evropian”, çka e përjashton Kanadanë nga anëtarësimi tradicional.

Prandaj, ajo që po diskutohet është një model i ri institucional. Ende nuk është përcaktuar se çfarë të drejtash, detyrimesh apo aksesesh do të kishte një “anëtar i asociuar”, pasi një status i tillë nuk ekziston aktualisht si kategori standarde e BE-së.

Ekspertët kanë sugjeruar se një marrëdhënie e tillë mund të ndërtohet përmes marrëveshjeve të reja sektoriale ose përmes një modeli të ngjashëm me marrëdhëniet që disa vende joanëtare kanë me tregun evropian.

Zona Ekonomike Evropiane, për shembull, u jep vendeve si Norvegjia dhe Islanda qasje të gjerë në tregun e brendshëm të BE-së në këmbim të përshtatjes me një pjesë të konsiderueshme të rregullave evropiane. Një model i tillë do të kërkonte integrim shumë më të thellë sesa ai që Kanadaja ka sot.

Pse Kanadaja po afrohet me Evropën

Afrimi me BE-në është pjesë e një strategjie më të gjerë të qeverisë Carney për të reduktuar varësinë e Kanadasë nga tregu amerikan.

SHBA-ja përbënte 72.5% të eksporteve të mallrave kanadeze në vitin 2025, duke mbetur partneri më i madh tregtar i vendit. Megjithatë, tensionet e fundit kanë nxitur diskutime në Kanada për nevojën e diversifikimit ekonomik.

Tarifat amerikane dhe masat hakmarrëse kanadeze kanë rritur presionin mbi marrëdhëniet dypalëshe. Në të njëjtën kohë, deklaratat e Trumpit për aneksimin e Kanadasë dhe shndërrimin e saj në “shtetin e 51-të” kanë ndikuar në perceptimin kanadez për marrëdhënien me Uashingtonin.

Për këtë arsye, Carney ka promovuar idenë se Kanadaja duhet të krijojë lidhje më të forta me vende të tjera që kanë ekonomi të mëdha dhe ndikim diplomatik, por që nuk janë superfuqi.

Strategjia e re ndërkombëtare e Kanadasë

Që nga marrja e detyrës, Carney ka zgjeruar përpjekjet për të krijuar marrëdhënie të reja tregtare dhe strategjike.

Kanadaja ka zhvilluar marrëveshje dhe partneritete me vende si Indonezia, Japonia dhe Ekuadori, ndërsa bashkëpunimi me BE-në është zgjeruar edhe në fushën e mbrojtjes.

Në samitin BE-Kanada të qershorit 2025 u krijua Partneriteti për Sigurinë dhe Mbrojtjen. Marrëdhënia u bazua në parime të përbashkëta si demokracia, të drejtat e njeriut, sundimi i ligjit dhe tregjet e hapura.

Kanadaja pritet gjithashtu të presë samitin e ardhshëm BE-Kanada në Montreal në fund të tetorit.

Në të njëjtën kohë, Ottawa ka kërkuar lidhje më të forta edhe me Azinë. Në janar, Carney u takua me presidentin kinez Xi Jinping dhe dy vendet ranë dakord për një “partneritet të ri strategjik”. Kanadaja uli tarifën prej 100% për automjetet elektrike kineze në këmbim të tarifave më të ulëta kineze për produkte bujqësore kanadeze, përfshirë kanolën.

Paralelisht, qeveria kanadeze po përpiqet të tërheqë investime ndërkombëtare përmes samiteve dhe nismave të reja ekonomike.

Përçarja me SHBA-në po ndikon në marrëdhëniet transatlantike

Afrimi Kanada-BE nuk mund të ndahet nga përkeqësimi i marrëdhënieve mes SHBA-së dhe aleatëve të saj.

Në Davos, Carney foli për një “çarje” në rendin ndërkombëtar dhe paralajmëroi se fuqitë e mëdha po përdorin tarifat dhe sistemet financiare si mjete presioni.

Edhe pse nuk e përmendi drejtpërdrejt SHBA-në, deklaratat e tij erdhën në një periudhë kur administrata Trump kishte hyrë në konflikte tregtare me Kanadanë dhe Evropën dhe kishte shkaktuar tensione të tjera për çështjen e Grenlandës dhe politikën e jashtme amerikane.

Sipas Patrick Leblond nga Universiteti i Otavës, Kanadaja po përpiqet të përshtatet me një botë ku SHBA-ja po përdor më shumë proteksionizëm dhe presion ekonomik edhe ndaj aleatëve të saj.

Në këtë kontekst, BE-ja shihet nga Ottawa si një partner natyror për shkak të ngjashmërive në sistemet politike dhe ekonomike.

Kanadezët po ndryshojnë perceptimin për SHBA-në

Ndryshimi i marrëdhënieve nuk është vetëm institucional. Ai pasqyrohet edhe në opinionin publik kanadez.

Një sondazh i Nanos Research, i zhvilluar nga 30 gushti deri më 2 shtatori, tregoi se 74% e të anketuarve nuk ishin dakord me deklaratën se SHBA-ja është një aleat i besueshëm i Kanadasë.

Një sondazh tjetër i Angus Reid Institute, i zhvilluar në korrik, tregoi se 42% e të anketuarve mendonin se qeveria kanadeze duhet t’i trajtonte SHBA-të si një armik ose kërcënim potencial.

Këto të dhëna tregojnë se tensionet me Uashingtonin po ndikojnë jo vetëm në politikën e jashtme të Kanadasë, por edhe në mënyrën se si një pjesë e publikut e sheh marrëdhënien me fqinjin jugor.

Në të njëjtën kohë, edhe në Evropë janë shtuar shqetësimet për të ardhmen e marrëdhënieve transatlantike.

Një marrëdhënie që po zgjerohet edhe përtej ekonomisë

Bashkëpunimi Kanada-BE nuk kufizohet vetëm te tregtia dhe siguria.

Kanadaja po afrohet me Evropën edhe në aspektin kulturor. Një shembull është vendimi për t’iu bashkuar Eurovision Song Contest në vitin 2027, duke u bërë pjesëmarrësja e parë e re që nga Australia në vitin 2015.

Në planin politik, Carney po promovon idenë e një koalicioni të “fuqive të mesme”. Këto janë shtete që kanë ekonomi të konsiderueshme dhe ndikim diplomatik, por nuk zotërojnë fuqinë globale të SHBA-së ose Kinës.

Në një artikull të përbashkët me presidentin finlandez Alexander Stubb, Carney u bëri thirrje këtyre vendeve të bashkëpunojnë më ngushtë përballë ndryshimit të rendit ndërkombëtar.

Kjo strategji pasqyron bindjen se Kanadaja nuk duhet të mbështetet vetëm te një partner i vetëm për sigurinë, tregtinë dhe ndikimin ndërkombëtar.

Çfarë mund të ndodhë më tej?

Hapi tjetër do të jetë përcaktimi konkret i marrëdhënies së re mes Kanadasë dhe BE-së.

Propozimi i von der Leyen duhet të mbështetet dhe të negociohet nga shtetet anëtare të BE-së. Ende nuk është e qartë nëse “anëtarësimi i asociuar” do të marrë formën e marrëveshjeve të reja tregtare, bashkëpunimit institucional, aksesit më të madh në tregun evropian apo një kombinimi të këtyre elementeve.

Ideja e një statusi të tillë është diskutuar edhe në lidhje me vende të tjera. Në rastin e Ukrainës, për shembull, është propozuar një formë anëtarësimi të asociuar që do t’i jepte Kievit pjesëmarrje në disa struktura të BE-së, por pa të drejtë vote. Presidenti ukrainas Volodymyr Zelensky e ka kundërshtuar këtë model duke kërkuar anëtarësim të plotë dhe të barabartë.

Për Kanadanë, megjithatë, objektivi është i ndryshëm: krijimi i një partneriteti të jashtëm, por shumë më të thellë me Bashkimin Evropian.

Fjalimi i Carney-t në Parlamentin Evropian

Fjalimi i Mark Carney-t në Parlamentin Evropian në Strasburg shihet si një moment i rëndësishëm për këtë fazë të re të marrëdhënieve.

Ai pritet të theksojë lidhjet historike dhe politike mes Kanadasë dhe Evropës dhe të promovojë një bashkëpunim më të gjerë përtej Atlantikut të Veriut.

Sipas ekspertëve, Carney mund të kërkojë që BE-ja dhe Kanadaja të zgjerojnë bashkëpunimin edhe me partnerë në Indo-Paqësor, duke krijuar një rrjet më të gjerë shtetesh që ndajnë interesa dhe parime të ngjashme.

Për von der Leyen, afrimi me Kanadanë është pjesë e një përpjekjeje më të madhe për të ndërtuar partneritete të reja në një botë më të pasigurt. Për Carney-n, ai përfaqëson një mënyrë për të diversifikuar marrëdhëniet ekonomike dhe strategjike të Kanadasë.

Në këtë mënyrë, marrëdhënia Kanada-BE po kalon nga një partneritet kryesisht tregtar në një bashkëpunim potencialisht më të gjerë, që përfshin sigurinë, teknologjinë, energjinë, mbrojtjen, mineralet kritike dhe politikën ndërkombëtare.

Afrimi i dy palëve është gjithashtu një pasqyrim i ndryshimeve më të mëdha në marrëdhëniet transatlantike: ndërsa besimi te lidhja tradicionale me SHBA-në po vihet nën presion, Kanadaja dhe Evropa po kërkojnë mënyra të reja për të mbështetur interesat dhe sigurinë e tyre përmes bashkëpunimit të drejtpërdrejtë.