Ebola në Kongo, një alarm për sigurinë globale shëndetësore
Shpërthimi i Ebolës në Republikën Demokratike të Kongos po nxjerr në pah dobësitë e sistemit global të përgatitjes ndaj epidemive. Bëhet fjalë për një sëmundje që prej dekadash njihet nga autoritetet shëndetësore dhe për të cilën ekzistojnë metoda diagnostikimi, gjurmimi dhe trajtimi. Megjithatë, epidemia aktuale është përhapur me një ritëm të pazakontë dhe ka shkaktuar mijëra viktima, duke u kthyer në një nga sfidat më serioze shëndetësore që ka përballuar vendi.
Viruset Ebola u identifikuan për herë të parë në atë që sot është Republika Demokratike e Kongos në vitin 1976. Që atëherë, vendi ka përjetuar shumë shpërthime dhe komuniteti ndërkombëtar ka grumbulluar dekada përvojë në përballimin e tyre. Në teori, një epidemi e tillë duhet të mund të zbulohet dhe izolohet relativisht shpejt.
Por realiteti i këtij shpërthimi tregon një problem më të gjerë: njohuritë shkencore nuk mjaftojnë nëse mungojnë sistemet e zbulimit të hershëm, infrastruktura shëndetësore, financimi dhe koordinimi ndërkombëtar.
Një epidemi që u zbulua me vonesë
Shenjat e para të sëmundjes në Mongbwalu, në verilindje të Kongos, duket se u shfaqën shumë muaj përpara se autoritetet të konfirmonin shkakun. Banorët raportuan vdekje të shumta nga një sëmundje e panjohur, ndërsa virusi vazhdonte të qarkullonte në komunitete të ndryshme.
Konfirmimi zyrtar erdhi vetëm në mesin e majit, pas një periudhe gjatë së cilës sëmundja kishte pasur mundësi të përhapej. Situata u ndërlikua nga largësia e zonës, mungesa e infrastrukturës, konflikti i armatosur dhe fakti se shkaktari ishte virusi Bundibugyo, një variant më pak i zakonshëm i familjes së viruseve Ebola.
Edhe pas identifikimit të epidemisë, përpjekjet për ta frenuar atë kanë qenë të vështira. Ekipet e autoriteteve kongoleze, Organizatës Botërore të Shëndetësisë dhe Qendrave Afrikane për Kontrollin dhe Parandalimin e Sëmundjeve vazhdojnë të punojnë për gjurmimin e rasteve dhe izolimin e përhapjes.
Një pjesë e rëndësishme e problemit është se shumë viktima kanë humbur jetën jashtë institucioneve shëndetësore. Kjo sugjeron se numri real i rasteve mund të jetë më i lartë se shifrat zyrtare.
Dobësimi i kapaciteteve ndërkombëtare
Epidemia po zhvillohet në një periudhë kur kapacitetet ndërkombëtare të shëndetit publik janë dobësuar. Shkurtimet e financimeve dhe ndryshimet në strukturat amerikane të ndihmës dhe sigurisë shëndetësore kanë ndikuar në programet që synojnë parandalimin dhe reagimin ndaj shpërthimeve.
Administrata Trump ka argumentuar se ndryshimet e saj kanë synuar ta bëjnë sistemin e ndihmës ndërkombëtare më efikas. Kritikët, megjithatë, argumentojnë se reduktimi i stafit, mbyllja e programeve dhe ndërprerja e disa partneriteteve e kanë bërë më të vështirë zbulimin dhe reagimin ndaj epidemive.
Problemi nuk lidhet vetëm me Shtetet e Bashkuara. Sistemi global shëndetësor kishte dobësi edhe përpara ndryshimeve të fundit politike. Financimi është shpesh i paqëndrueshëm, sistemet e mbikëqyrjes kanë boshllëqe dhe shumë vende nuk kanë kapacitetet bazë për të identifikuar shpejt një sëmundje të re.
Një model ku burimet mobilizohen vetëm pasi një epidemi ka shpërthyer është më i kushtueshëm dhe më pak efektiv sesa investimi paraprak në parandalim.
Konflikti e bën situatën edhe më të vështirë
Kongoja Lindore përballet prej vitesh me konflikte të armatosura. Dhuna ka detyruar miliona njerëz të largohen nga shtëpitë e tyre dhe shumë prej tyre jetojnë në kampe ose zona me shërbime të kufizuara shëndetësore.
Në kushte të tilla, gjurmimi i kontakteve, izolimi i pacientëve dhe transportimi i materialeve mjekësore bëhen shumë më të vështira.
Mungesa e ujit të pastër, kanalizimeve dhe kujdesit bazë shëndetësor krijon një tjetër problem. Komunitetet tashmë përballen me sëmundje si malaria, fruthi dhe kolera. Për këtë arsye, simptomat e para të Ebolës mund të ngatërrohen me sëmundje shumë më të zakonshme.
Mosbesimi ndaj ekipeve ndërkombëtare e komplikon më tej situatën. Sulmet ndaj punonjësve dhe institucioneve shëndetësore kanë penguar përpjekjet për identifikimin e rasteve dhe ndërhyrjen në komunitetet e prekura.
Një sistem diagnostikimi që nuk është mjaftueshëm fleksibël
Një nga mësimet kryesore të epidemisë lidhet me mënyrën se si identifikohen viruset.
Për vite me radhë, sistemet shëndetësore janë mbështetur në teste të krijuara për patogjenë të njohur dhe për zona të konsideruara me rrezik të lartë. Kjo qasje funksionon deri në momentin kur shfaqet një variant ose patogjen që nuk përputhet me testet ekzistuese.
Kjo është pikërisht ajo që ndodhi me virusin Bundibugyo. Testet e disponueshme nuk ishin të mjaftueshme për ta identifikuar menjëherë.
Në një botë ku viruset ndryshojnë vazhdimisht dhe njerëzit udhëtojnë në mënyrë masive, sistemet e ardhshme të mbikëqyrjes duhet të jenë në gjendje të zbulojnë edhe kërcënime që nuk janë parashikuar më parë.
Kjo kërkon teknologji të reja, laboratorë më të fuqishëm dhe sisteme që mund të analizojnë shpejt mostra të ndryshme pa u mbështetur vetëm te testet specifike për një sëmundje.
Vaksinat tregojnë se investimi paraprak funksionon
Një zhvillim pozitiv është ritmi me të cilin po avancohen vaksinat kundër virusit Bundibugyo.
Një kandidat për vaksinë arriti në provën e Fazës 1 vetëm disa javë pas konfirmimit të shpërthimit. Ky është një progres i rëndësishëm krahasuar me kohën që iu desh komunitetit shkencor për të avancuar vaksinat gjatë epidemisë së Ebolës në Afrikën Perëndimore.
Ky përparim nuk erdhi rastësisht. Ai u bë i mundur nga investimet shumëvjeçare në kërkime, laboratorë dhe bashkëpunime ndërkombëtare, përfshirë organizata si Koalicioni për Inovacione të Përgatitjes Epidemike dhe institucione kërkimore në Afrikë.
Por një vaksinë nuk mund të zëvendësojë masat e menjëhershme të shëndetit publik. Deri në përfundimin e provave dhe sigurimin e dozave, autoritetet duhet të mbështeten te gjurmimi i kontakteve, izolimi, diagnostikimi dhe komunikimi me komunitetet.
AI po ndryshon edhe rrezikun biologjik
Ndërkohë që teknologjia po ndihmon në përshpejtimin e kërkimeve mjekësore, ajo po krijon edhe rreziqe të reja.
Përparimi i AI-së po e bën më të lehtë analizimin e të dhënave biologjike dhe përshpejtimin e disa proceseve kërkimore. Kjo mund të ndihmojë në zhvillimin e vaksinave dhe trajtimeve, por njëkohësisht ngre shqetësime për përdorimin e teknologjisë nga aktorë që synojnë të krijojnë ose modifikojnë patogjenë të rrezikshëm.
Raportimet e fundit mbi përdorimin e modeleve të AI-së në kërkime biologjike kanë rritur shqetësimet se teknologjia mund të ulë pengesat për zhvillimin e mjeteve biologjike me potencial dëmtues.
Për këtë arsye, siguria shëndetësore e së ardhmes nuk mund të mbështetet vetëm në kontrollin e epidemive natyrore. Ajo duhet të marrë parasysh edhe rrezikun e incidenteve laboratorike dhe përdorimin keqdashës të teknologjisë.
Çfarë duhet të ndryshojë
Epidemia në Kongo tregon se investimet në shëndetin publik nuk mund të bëhen vetëm pasi një krizë të ketë shpërthyer.
Një sistem më i fortë do të kërkonte monitorim të vazhdueshëm të patogjenëve, kapacitete laboratorike më të avancuara, financim të qëndrueshëm për zhvillimin e vaksinave dhe trajtimeve, si dhe mekanizma të shpejtë për shkëmbimin ndërkombëtar të informacionit.
Institucionet lokale duhet të kenë burimet për të mbrojtur komunitetet nga sëmundjet e zakonshme. Organizatat rajonale duhet të forcojnë sistemet e mbikëqyrjes dhe koordinimit ndërkufitar, ndërsa institucionet globale duhet të përqendrohen në koordinimin e përgjigjes ndaj kërcënimeve që kalojnë kufijtë.
Një tjetër prioritet është krijimi i mekanizmave të financimit që aktivizohen përpara krizës. Investimi në kërkime, vaksina dhe infrastrukturë shëndetësore kushton më pak sesa përpjekja për të frenuar një pandemi pasi ajo të jetë përhapur.
Një paralajmërim për krizën e ardhshme
Ebola në Kongo është më shumë se një epidemi lokale. Ajo tregon se edhe një kërcënim relativisht i njohur mund të bëhet shumë më i vështirë për t’u kontrolluar kur kombinohen konfliktet, mungesa e infrastrukturës, dobësitë e sistemeve të monitorimit dhe financimi i pamjaftueshëm.
Kriza e ardhshme mund të jetë edhe më e vështirë nëse shkaktohet nga një patogjen i panjohur ose nga një virus që përhapet më shpejt.
Përvoja e COVID-19 dhe epidemive të mëparshme të Ebolës tregoi se investimet e bëra përpara krizës mund të shpëtojnë jetë kur një kërcënim shfaqet. Sfida tani është që këto mësime të mos harrohen sapo një epidemi të përfundojë.
Siguria globale shëndetësore kërkon një sistem që nuk pret krizën për të vepruar. Kërkon monitorim të vazhdueshëm, financim të qëndrueshëm, bashkëpunim ndërkombëtar dhe aftësi për të zhvilluar me shpejtësi diagnostikime, vaksina dhe trajtime.
Nëse këto boshllëqe nuk plotësohen tani, bota mund të përballet me një krizë shumë më të madhe herën tjetër që një patogjen i rrezikshëm të shfaqet.