Tensionet rreth Iranit, Izraelit dhe luftës në Gaza kanë dominuar hapjen e debatit të përgjithshëm të Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara në Nju Jork.
Presidenti amerikan Donald Trump përdori fjalimin e tij më 22 shtator për të paralajmëruar Iranin se Shtetet e Bashkuara mund ta “asgjësojnë” vendin nëse nuk arrihet një marrëveshje për përfundimin e luftës. Në të njëjtën kohë, ai la të hapur mundësinë e negociatave dhe tha se një marrëveshje mund të arrihej pas zgjedhjeve afatmesme amerikane.
Ndërkohë, në Nju Jork po përgatitej edhe ardhja e kryeministrit izraelit Benjamin Netanyahu. Vizita e tij u shoqërua me një tjetër përplasje politike. Kryebashkiaku i Nju Jorkut, Zohran Mamdani, ka kërkuar që urdhër-arresti i Gjykatës Penale Ndërkombëtare ndaj Netanyahu-t të respektohet.
Netanyahu, nga ana tjetër, e ka akuzuar Mamdanin për mbështetje ndaj Hamasit dhe për nxitje të tensioneve kundër hebrenjve. Të dyja palët i kanë kundërshtuar akuzat e njëra-tjetrës.
Trump paralajmëron Iranin në OKB
Në fjalimin e tij në Asamblenë e Përgjithshme, Trump e vendosi Iranin në qendër të politikës së tij për Lindjen e Mesme.
Presidenti amerikan tha se Uashingtoni synon të pengojë Iranin të zotërojë armë bërthamore. Ai argumentoi se presioni ushtarak dhe ekonomik ndaj Teheranit është pjesë e kësaj strategjie.
Trump paralajmëroi gjithashtu se Shtetet e Bashkuara mund ta “asgjësojnë” Iranin nëse nuk arrihet një marrëveshje paqeje.
Megjithatë, deklaratat e tij nuk e mbyllën rrugën e diplomacisë.
Sekretari amerikan i Shtetit, Marco Rubio, tha se Uashingtoni ishte i hapur për kontakte me përfaqësuesit iranianë gjatë javës së Asamblesë së Përgjithshme. Sipas tij, qëllimi kryesor i çdo negociate do të ishte sigurimi që Irani të mos zotërojë armë bërthamore.
Më vonë, presidenti amerikan njoftoi se përfaqësues amerikanë dhe iranianë kishin zhvilluar kontakte përmes ndërmjetësve. Kjo e bëri më të ndërlikuar mesazhin e ditës. Në njërën anë ishte kërcënimi për përshkallëzim ushtarak. Në anën tjetër ishte vazhdimi i kontakteve diplomatike.
Kjo tregon se, pavarësisht retorikës së ashpër, kanalet e komunikimit mes palëve nuk ishin mbyllur.
Irani kërkon uljen e presionit
Teherani ka paraqitur një tjetër kusht për rikthimin e diplomacisë.
Sipas propozimit iranian, ngushtica e Hormuzit mund të hapej brenda një jave nëse Shtetet e Bashkuara do të ulnin presionin ushtarak dhe do të hiqnin bllokadën ndaj porteve iraniane.
Ngushtica e Hormuzit ka rëndësi të veçantë për tregjet globale të energjisë. Një pjesë e konsiderueshme e naftës dhe gazit që transportohet nga Gjiri Persik kalon përmes kësaj rruge detare.
Për këtë arsye, çdo kërcënim për ndërprerjen e qarkullimit në Hormuz ndikon drejtpërdrejt në tregjet e energjisë.
Irani ka kërkuar gjithashtu që luftimet të përfundojnë përmes një marrëveshjeje të ndërmjetësuar. Teherani e ka përdorur Asamblenë e Përgjithshme si një nga platformat ku mund të paraqesë kushtet e veta për një zgjidhje diplomatike.
Kështu, ndërsa Uashingtoni kërkon që Irani të heqë dorë nga çdo mundësi për zhvillimin e armëve bërthamore, Teherani kërkon uljen e presionit ushtarak dhe ekonomik.
Tregjet reagojnë ndaj pasigurisë
Përplasja mes SHBA-së dhe Iranit ka ndikuar edhe në tregjet e naftës.
Më 22 shtator, Brent u tregtua pranë nivelit prej 100 dollarësh për fuçi, ndërsa WTI ishte rreth 95 dollarë. Lëvizjet e çmimeve u ndikuan nga zhvillimet në Gjirin Persik, por edhe nga pritshmëritë për furnizimet globale.
Tregu po përpiqet të vlerësojë dy zhvillime që shkojnë në drejtime të ndryshme.
Nga njëra anë, ekziston rreziku që përshkallëzimi i konfliktit të ndërpresë furnizimet. Nga ana tjetër, rikthimi i disa rrjedhave të naftës dhe sinjalet për kontakte diplomatike kanë ulur një pjesë të presionit mbi çmimet.
Megjithatë, pasiguria mbetet e lartë.
Një përshkallëzim i ri në rajon mund të ndikojë në transportin detar dhe në furnizimet energjetike. Për këtë arsye, çdo deklaratë nga Uashingtoni dhe Teherani ndiqet nga afër nga tregjet.
Netanyahu përballet me Mamdanin
Ndërsa Irani ishte në qendër të fjalimit të Trumpit, një tjetër përplasje politike po zhvillohej në Nju Jork.
Benjamin Netanyahu pritej të mbërrinte në qytet për fjalimin e tij në Asamblenë e Përgjithshme më 24 shtator.
Vizita u bë veçanërisht e ndjeshme për shkak të marrëdhënieve me kryebashkiakun Zohran Mamdani.
Mamdani ka deklaruar prej muajsh se urdhër-arresti i Gjykatës Penale Ndërkombëtare ndaj Netanyahu-t duhet të respektohet. Gjatë fushatës së tij për kryetar bashkie, ai kishte thënë se do të kërkonte mundësi për arrestimin e kryeministrit izraelit nëse ai do të vinte në Nju Jork.
Më vonë, Mamdani pranoi se qyteti i Nju Jorkut nuk kishte kompetencë të pavarur për ta zbatuar urdhrin e gjykatës. Megjithatë, ai vazhdoi të kërkonte që autoritetet amerikane ta trajtonin çështjen në përputhje me urdhrin ndërkombëtar.
Më 21 shtator, Mamdani përsëriti qëndrimin e tij në një intervistë televizive. Ai e cilësoi Netanyahu-n si “kriminel lufte” dhe tha se urdhër-arresti duhet të respektohet.
Këto janë deklarata politike të kryebashkiakut dhe nuk përbëjnë një vendim të ri gjyqësor mbi fajësinë e Netanyahu-t.
Çfarë thotë urdhër-arresti
Gjykata Penale Ndërkombëtare lëshoi urdhër-arrestin ndaj Netanyahu-t më 21 nëntor 2024.
Gjykata tha se Netanyahu dyshohej për përgjegjësi penale individuale lidhur me krime lufte dhe krime kundër njerëzimit të pretenduara në territorin palestinez.
Ndër akuzat e përmendura nga gjykata janë përdorimi i urisë si metodë lufte dhe drejtimi i qëllimshëm i një sulmi ndaj popullsisë civile. Gjykata përfshiu gjithashtu akuza për vrasje, përndjekje dhe akte të tjera çnjerëzore.
Këto janë akuza të përcaktuara në kuadër të procesit të Gjykatës Penale Ndërkombëtare. Ato nuk përbëjnë një dënim përfundimtar.
Izraeli e ka kundërshtuar juridiksionin e gjykatës dhe i ka hedhur poshtë akuzat.
Shtetet e Bashkuara dhe Izraeli nuk janë palë në Statutin e Romës, traktati që themeloi Gjykatën Penale Ndërkombëtare.
Netanyahu i përgjigjet Mamdanit
Pak para vizitës së tij në Nju Jork, Netanyahu iu përgjigj drejtpërdrejt Mamdanit.
Kryeministri izraelit e akuzoi kryebashkiakun për mbështetje ndaj Hamasit dhe për nxitje të tensioneve kundër hebrenjve në Nju Jork.
Netanyahu tha se do t’i përgjigjej Mamdanit gjatë fjalimit të tij në OKB. Ai deklaroi gjithashtu se do të paraqiste versionin e tij për veprimet e ushtrisë izraelite gjatë luftës.
Mamdani i kundërshtoi akuzat.
Ai tha se pretendimet e Netanyahu-t nuk ishin të vërteta dhe përsëriti qëndrimin e tij mbi urdhër-arrestin e Gjykatës Penale Ndërkombëtare.
Përplasja mes tyre është zhvilluar prej muajsh. Mamdani ka kritikuar ashpër politikën izraelite në Gaza. Netanyahu, nga ana tjetër, ka përdorur deklaratat e kryebashkiakut në kritikat e tij ndaj politikës së tij.
Për këtë arsye, fjalimi i Netanyahu-t në OKB pritej të kishte edhe një dimension të drejtpërdrejtë politik ndaj kryebashkiakut të Nju Jorkut.
Lufta në Gaza mbetet në qendër
Përtej përplasjes personale dhe politike mes Netanyahu-t dhe Mamdanit, çështja kryesore mbetet lufta në Gaza.
Autoritetet shëndetësore në Gaza kanë raportuar dhjetëra mijëra viktima palestineze që nga fillimi i luftës. Shifrat e raportuara përfshijnë civilë dhe luftëtarë dhe nuk mund të verifikohen në mënyrë të pavarur në tërësi.
Izraeli thotë se operacionet e tij ushtarake synojnë Hamasin dhe se ushtria vepron kundër një organizate të armatosur që kreu sulmin e 7 tetorit 2023.
Ndërkohë, akuzat për shkelje të ligjit ndërkombëtar humanitar dhe për krime lufte vazhdojnë të jenë pjesë e debatit ndërkombëtar.
Gjykata Penale Ndërkombëtare dhe Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë janë dy institucione të ndryshme dhe trajtojnë çështje të ndryshme. Urdhër-arresti ndaj Netanyahu-t është pjesë e procesit penal në Gjykatën Penale Ndërkombëtare. Ndërkohë, procedura për akuzat ndaj Izraelit në Gjykatën Ndërkombëtare të Drejtësisë është një proces ndërmjet shteteve.
Ky dallim është i rëndësishëm për të kuptuar statusin juridik të çështjeve.
Një Asamble nën presion
Përplasjet mbi Iranin dhe Gazën zhvillohen në një Asamble të Përgjithshme të mbizotëruar nga krizat ndërkombëtare.
Sesioni i 81-të i Asamblesë së Përgjithshme ka si temë “Rikthimi i besimit, menaxhimi i transformimit, një Kombe të Bashkuara që sjell rezultate për të gjithë”.
Debati i përgjithshëm nisi më 22 shtator dhe zhvillohet deri më 26 shtator, ndërsa një ditë tjetër debati është planifikuar më 28 shtator.
Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së, António Guterres, kërkoi në hapjen e debatit më shumë përpjekje për de-përshkallëzim dhe dialog. Në fjalimin e tij, ai paralajmëroi se konfliktet në Lindjen e Mesme po ndërthuren dhe u bëri thirrje liderëve të përdorin javën e nivelit të lartë për diplomaci.
Në këtë klimë, fjalimet e liderëve amerikanë dhe izraelitë marrin peshë të veçantë.
Trump e përdori podiumin për të mbrojtur politikën amerikane ndaj Iranit. Netanyahu pritej të përdorte fjalimin e tij për të mbrojtur pozicionin e Izraelit dhe për t’iu përgjigjur kritikave ndërkombëtare.
Diplomacia dhe kërcënimi ushtarak ecin paralelisht
Zhvillimet e 22 shtatorit treguan se presioni ushtarak dhe diplomacia po zhvillohen në të njëjtën kohë.
Trump kërcënoi Iranin me pasoja ekstreme nëse nuk arrihet një marrëveshje. Megjithatë, në të njëjtën ditë pati kontakte përmes ndërmjetësve mes palëve amerikane dhe iraniane.
Irani kërkoi uljen e presionit dhe ofroi një rrugë për hapjen e ngushticës së Hormuzit. Ndërkohë, tregjet e energjisë vazhduan të reagojnë ndaj çdo shenje për përshkallëzim ose qetësim.
Në Nju Jork, Netanyahu dhe Mamdani u përplasën publikisht përpara vizitës së kryeministrit izraelit në OKB. Në qendër të debatit ishte urdhër-arresti i Gjykatës Penale Ndërkombëtare dhe lufta në Gaza.
Kështu, Asambleja e Përgjithshme është bërë njëkohësisht skenë për diplomacinë, përballjen politike dhe deklaratat mbi përdorimin e forcës.
Për Iranin, pyetja kryesore mbetet nëse presioni amerikan do të çojë drejt një marrëveshjeje apo drejt një përshkallëzimi të ri. Për Izraelin, debati në Nju Jork lidhet me luftën në Gaza, përgjegjësinë ndërkombëtare dhe marrëdhëniet me aleatët dhe kritikët.
Në të dyja rastet, zhvillimet tregojnë se diplomacia ndërkombëtare mbetet nën presion të fortë. Ndërsa liderët përdorin gjuhë të ashpër për të mbrojtur pozicionet e tyre, kanalet diplomatike vazhdojnë të funksionojnë paralelisht.
Detaje
- Burimi: OKB, Gjykata Penale Ndërkombëtare, Reuters, Associated Press, NBC News, dokumente zyrtare
- Përpunoj: Diplomacia Sot