Vendimi i Gjykatës Speciale ndaj ish-drejtuesve të UÇK-së ka hapur debat mbi përgjegjësinë për krimet e kryera gjatë luftës së Kosovës. Por a mund të përdoret ky vendim për të nxjerrë përfundime mbi vetë UÇK-në, luftën e Kosovës apo pavarësinë e Kosovës? Historiani Konrad Clewing analizon kufijtë mes përgjegjësisë penale individuale dhe vlerësimit historik të një konflikti.
Clewing: Vendimi ndaj ish-drejtuesve të UÇK-së duhet parë përmes përgjegjësisë individuale
Vendimi i Gjykatës Speciale për Kosovën ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit ka hapur diskutime të reja mbi përgjegjësinë individuale të të akuzuarve, por edhe mbi mënyrën se si ky proces duhet të interpretohet në një kontekst më të gjerë historik.
Historiani i Evropës Juglindore në Institutin Leibniz për Studime të Evropës Lindore dhe Juglindore në Regensburg, Konrad Clewing, vlerëson se gjykata ka bërë një dallim më të madh mes përgjegjësive të të akuzuarve sesa prokuroria. Ndërsa prokuroria kishte kërkuar nga 45 vjet burg për secilin prej katër të akuzuarve, gjykata përcaktoi dënime të ndryshme, duke marrë në konsideratë përgjegjësinë individuale.
Megjithatë, sipas Clewing, mbetet problematik përdorimi i konceptit të “Joint Criminal Enterprise”, ose ndërmarrjes së përbashkët kriminale. Sipas tij, ekziston rreziku që përgjegjësia individuale dhe ajo kolektive të ndërthuren sërish, sidomos kur bëhet fjalë për një konflikt gueril me struktura dhe mekanizma komandimi të ndryshëm nga ato të një ushtrie të rregullt.
Përgjegjësia individuale dhe lufta guerile
Një nga çështjet që historiani e konsideron veçanërisht të rëndësishme është dënimi i Hashim Thaçit me 15 vjet burg për arrestim dhe privim të paligjshëm ose arbitrar të lirisë.
Clewing ngre pyetjen se si duhet interpretuar kjo përgjegjësi në kushtet e një lufte guerile.
Sipas tij, një forcë guerile funksionon ndryshe nga një ushtri konvencionale dhe duhet parë edhe mënyra se si ajo trajton personat e kapur gjatë konfliktit. Për këtë arsye, ai argumenton se përgjegjësia individuale duhet të lidhet me veprime konkrete dhe jo vetëm me pozicionin që një person ka pasur në strukturën ushtarake.
Një çështje të ngjashme historiani sheh edhe në rastin e Rexhep Selimit. Sipas mënyrës se si ai e interpreton arsyetimin e vendimit, Selimit i atribuohet përgjegjësi edhe për ndarjen e zonave operative dhe, në mënyrë të tërthortë, për burgjet e paligjshme që ekzistonin në këto territore.
Por, sipas Clewing, ndarja e zonave ushtarake nuk përbën në vetvete një krim. Pyetja thelbësore është se çfarë përgjegjësie konkrete kishte individi për funksionimin e këtyre burgjeve dhe për krimet që mund të jenë kryer aty.
Çfarë mesazhi jep vendimi për luftërat guerile?
Një tjetër element që historiani veçon është deklarimi i gjykatësit gjatë fazës së caktimit të dënimit se masat e dënimeve duhet të japin edhe një sinjal për komunitetin ndërkombëtar dhe jurisprudencën ndërkombëtare.
Clewing e konsideron të rëndësishme që krimet e luftës dhe vrasjet e paligjshme të ndëshkohen. Por, sipas tij, duhet shmangur krijimi i një standardi që do ta bënte praktikisht të pamundur marrjen e përgjegjësive ushtarake në një luftë guerile.
Në këtë kuptim, ai argumenton se një person që merr pjesë në një konflikt të armatosur nuk duhet të konsiderohet automatikisht përgjegjës për çdo veprim kriminal të kryer nga persona apo struktura që lidhen me të njëjtën forcë. Përgjegjësia duhet të përcaktohet mbi bazën e rolit dhe veprimeve konkrete të individit.
A e ndryshon vendimi narrativën për luftën e Kosovës?
Vendimi ka shkaktuar reagime të forta politike edhe në Serbi. Zëvendëskryeministri dhe ministri i Brendshëm serb, Ivica Dačić, e ka interpretuar atë si dëshmi se UÇK-ja ka qenë një organizatë kriminale dhe terroriste.
Por Clewing paralajmëron kundër një interpretimi të tillë të gjerë.
Sipas tij, vetë Gjykata Speciale nuk ka gjykuar legjitimitetin e luftës së Kosovës. Gjithashtu, gjykata nuk ka vendosur të krahasojë krimet e UÇK-së me krimet e forcave serbe ndaj shqiptarëve të Kosovës.
Objekti i gjykimit, thekson ai, ka qenë përgjegjësia e individëve konkretë.
Prandaj, sipas historianit, nga ky vendim nuk mund të nxirret automatikisht një përfundim historik për të gjithë luftën e Kosovës dhe as për UÇK-në si tërësi.
Pavarësia e Kosovës nuk preket nga vendimi
Clewing ndan gjithashtu çështjen e përgjegjësisë penale individuale nga ajo e legjitimitetit politik dhe historik të pavarësisë së Kosovës.
Sipas tij, vendimi i Gjykatës Speciale nuk e ndryshon bazën historike të kërkesës së shumicës shqiptare në Kosovë për të mos qenë më pjesë e Serbisë.
Ai argumenton se vitet e represionit dhe konfliktet e mëparshme krijuan arsye të fuqishme historike që një pjesë dërrmuese e popullsisë shqiptare të kërkonte një status tjetër politik. Për këtë arsye, dënimi i individëve për krime konkrete nuk duhet të interpretohet si një vlerësim i kundërt për vetë procesin e pavarësimit të Kosovës.
A duhet rivlerësuar bashkëpunimi i Perëndimit me UÇK-në?
Një tjetër pyetje që ngrihet pas vendimit është nëse ai duhet të çojë në një rivlerësim të mbështetjes politike dhe financiare që vendet perëndimore i dhanë Dhomave të Specializuara të Kosovës, si dhe të bashkëpunimit që Perëndimi kishte me aktorë të ndryshëm shqiptarë gjatë luftës.
Clewing e sheh të nevojshme që kjo çështje të shqyrtohet përmes kronologjisë së konfliktit.
Sipas tij, pjesa më e madhe e veprave për të cilat të akuzuarit janë dënuar lidhet me periudhën e pranverës së vitit 1999. Para kësaj periudhe, sipas vlerësimit të tij, kishte më pak raste relevante.
Për historianin, nuk mund të kërkohet që një palë në një konflikt të armatosur të ketë një histori plotësisht të pastër përpara se një shtet apo aleancë të bashkëpunojë me të.
Në një luftë, argumenton ai, është jashtëzakonisht e vështirë që çdo aktor të ketë “duart krejtësisht të pastra”. Për këtë arsye, marrëdhëniet politike dhe ushtarake duhet të analizohen duke marrë parasysh zhvillimin kronologjik të luftës, krimet e kryera nga palët e ndryshme dhe rrethanat në të cilat janë marrë vendimet për bashkëpunim.
Një dallim i domosdoshëm
Në thelb, qëndrimi i Clewing mbështetet në një ndarje mes tri çështjeve: përgjegjësisë penale të individëve, vlerësimit historik të luftës së Kosovës dhe legjitimitetit të pavarësisë së Kosovës.
Sipas këtij këndvështrimi, dënimi i individëve për krime konkrete nuk mund të shndërrohet automatikisht në një gjykim mbi të gjithë luftën, mbi të gjithë pjesëtarët e UÇK-së apo mbi arsyet historike që çuan në kërkesën për pavarësi.
Në të njëjtën kohë, kritikat ndaj mënyrës se si gjykata ka përcaktuar përgjegjësinë individuale, sidomos në kontekstin e një lufte guerile, mbeten pjesë e debatit juridik dhe historik rreth këtij procesi.
Konrad Clewing është historian i Evropës Juglindore në Institutin Leibniz për Studime të Evropës Lindore dhe Juglindore në Regensburg dhe ekspert për Kosovën dhe historinë e Ballkanit Perëndimor.