Një grup studiuesish kinezë ka hartuar një plan me 12 pika për qeverisjen e Tajvanit pas bashkimit me Kinën. Propozimi parashikon shpërbërjen e forcave të armatosura tajvaneze, vendosjen e trupave të Ushtrisë Çlirimtare Popullore në ishull dhe kalimin e të gjitha kompetencave politike nën autoritetin e Pekinit.
Plani përfshin edhe një skenar të mundshëm të bashkimit përmes forcës ushtarake. Në këtë rast, studiuesit propozojnë një periudhë kalimtare me qeverisje të përzier civile dhe ushtarake. Kjo periudhë mund të zgjasë nga tre deri në pesë vjet.
Propozimet u diskutuan më 12 shtator 2026, gjatë një simpoziumi të organizuar nga Qendra e Pekinit e Universitetit të Hong Kongut. Në takim morën pjesë më shumë se 20 studiues kinezë, të cilët diskutuan mënyrën e zbatimit të parimit “Një vend, dy sisteme” në Tajvan.
Megjithatë, dokumenti nuk përfaqëson një vendim zyrtar të qeverisë kineze. Ai pasqyron idetë e një grupi studiuesish për mënyrën se si mund të organizohej ishulli pas një bashkimi të mundshëm. Për këtë arsye, propozimet duhen dalluar nga politika zyrtare e Pekinit.
Plani i Kinës për Tajvanin dhe modeli “Një vend, dy sisteme”
Propozimi i studiuesve mbështetet te modeli që Kina zbaton në Hong Kong dhe Makao. Të dyja territoret kanë statusin e rajoneve të posaçme administrative dhe funksionojnë nën parimin “Një vend, dy sisteme”.
Hong Kongu iu kthye sovranitetit kinez më 1 korrik 1997, pas më shumë se 150 vitesh administrim britanik. Në marrëveshjen e dorëzimit, Pekini garantoi ruajtjen e sistemit ekonomik kapitalist dhe të mënyrës së jetesës për 50 vjet.
Ndërsa Makao kaloi nën administrimin kinez më 20 dhjetor 1999, pas më shumë se katër shekujsh prani portugeze.
Megjithatë, modeli ishte menduar fillimisht për Tajvanin. Në shtator 1981, udhëheqësi kinez Ye Jianying paraqiti një propozim me nëntë pika për bashkimin paqësor. Ai parashikonte që Tajvani të ruante një shkallë të lartë autonomie.
Një vit më vonë, Deng Xiaoping e zhvilloi këtë ide në formulën “Një vend, dy sisteme”. Më pas, modeli u zbatua në Hong Kong dhe Makao.
Në vitin 2019, presidenti kinez Xi Jinping riktheu propozimin për zbatimin e një modeli të tillë në Tajvan. Ai e bëri këtë gjatë një fjalimi në përvjetorin e 40-të të mesazhit të Kinës drejtuar bashkëkombësve në ishull.
Qeverisje ushtarake në rast të bashkimit me forcë
Një nga pjesët më të rëndësishme të planit me 12 pika lidhet me mënyrën se si do të administrohej Tajvani pas një konflikti të mundshëm ushtarak.
Studiuesit propozojnë një periudhë kalimtare prej tre deri në pesë vjet, gjatë së cilës do të zbatohej një formë qeverisjeje me karakter gjysmëushtarak. Gjatë kësaj kohe, autoritetet qendrore do të ndërmerrnin masa kundër personave që Pekini i konsideron mbështetës të pavarësisë së Tajvanit.
Ky propozim përbën një element të rëndësishëm të dokumentit. Ai tregon se diskutimi akademik në Kinë përfshin edhe pasojat e një bashkimi që nuk do të arrihej përmes negociatave paqësore.
Sidoqoftë, qëndrimi zyrtar i Pekinit vazhdon të paraqesë bashkimin paqësor si zgjedhjen e parë. Në dokumentin e bardhë të publikuar në gusht 2022, qeveria kineze deklaroi se nuk përjashton përdorimin e forcës.
Pekini e lidh këtë mundësi me ndërhyrjen e aktorëve të jashtëm dhe veprimet që i cilëson separatiste. Dokumenti zyrtar nuk parashikon një periudhë tre deri në pesë vjet qeverisjeje gjysmëushtarake.
Shpërbërja e ushtrisë tajvaneze dhe vendosja e trupave kineze
Plani parashikon ndryshime të thella në sistemin e mbrojtjes së Tajvanit.
Sipas propozimit, forcat e armatosura të ishullit do të shpërbëheshin. Armët dhe pajisjet ushtarake do t’i dorëzoheshin autoriteteve qendrore kineze.
Në të njëjtën kohë, Ushtria Çlirimtare Popullore do të vendoste trupa në territorin e Tajvanit. Mbrojtja e ishullit do të kalonte plotësisht në përgjegjësinë e Pekinit.
Studiuesit propozojnë gjithashtu që banorët e Tajvanit të kenë mundësi të regjistrohen vullnetarisht në ushtrinë kineze.
Ky element ndryshon ndjeshëm nga garancitë e mëparshme të Pekinit. Në një dokument zyrtar të vitit 1993, Kina kishte parashikuar që Tajvani të ruante forcat e veta të armatosura dhe se kontinenti nuk do të dërgonte trupa apo personel administrativ në ishull.
Ndërkohë, dokumenti i bardhë i vitit 2022 nuk përcaktonte qartë të ardhmen e ushtrisë tajvaneze.
Një ndryshim tjetër lidhet me strukturën e forcave ushtarake. Ushtria Çlirimtare Popullore është nën drejtimin e Partisë Komuniste Kineze. Në të kundërt, Kushtetuta e Tajvanit përcakton se forcat e armatosura duhet të qëndrojnë jashtë ndikimeve personale, rajonale dhe partiake.
Për rrjedhojë, zbatimi i planit do të sillte një ndryshim të plotë të strukturës së sigurisë në ishull.
Pekini kërkon ndryshime në sistemin politik dhe juridik
Propozimi nuk kufizohet vetëm te ushtria dhe siguria. Ai parashikon riorganizimin e institucioneve politike dhe të sistemit ligjor të Tajvanit.
Sipas studiuesve, autoriteti i të gjitha institucioneve të ishullit do të buronte nga autorizimi i Pekinit. Gjithashtu, sistemi ekzistues ligjor do të rishikohej dhe kompetencat do të transferoheshin në kuadrin e rregullave të rajonit të posaçëm administrativ.
Një tjetër kërkesë është që Tajvani të drejtohet nga persona që Pekini i konsideron besnikë ndaj shtetit kinez. Megjithatë, propozimi parashikon mundësinë e ruajtjes së partive ekzistuese politike, por brenda një kushtetute të re.
Plani përfshin edhe riorganizimin e ndarjes administrative dhe të sistemit zgjedhor. Për më tepër, studiuesit propozojnë reformimin e teksteve shkollore dhe përshtatjen e tyre me edukimin kombëtar e patriotik të Kinës.
Këto ide ndryshojnë nga dokumenti zyrtar kinez i vitit 2022. Në atë dokument nuk jepen hollësi të tilla për të ardhmen e partive politike, sistemit zgjedhor dhe arsimit në Tajvan.
Integrimi ekonomik dhe rëndësia strategjike e ishullit
Pekini synon gjithashtu një integrim më të thellë ekonomik mes Tajvanit dhe Kinës kontinentale.
Plani parashikon vazhdimin e marrëdhënieve tregtare dhe kulturore. Ndërkohë, Tajvani do të përfshihej në një zonë të re ekonomike të quajtur “Zhejiang-Fujian-Taiwan Greater Bay Area”.
Kjo zonë do të synonte të shndërrohej në një qendër ekonomike për rajonin e Azi-Paqësorit. Gjithashtu, ajo do të shërbente si bazë për zhvillimin e industrive të teknologjisë së lartë.
Përtej ekonomisë, studiuesit e konsiderojnë Tajvanin një pikë kyçe për sigurinë kombëtare të Kinës.
Ishulli ndodhet në një pozicion strategjik brenda të ashtuquajturit Zinxhiri i Parë i Ishujve. Kjo vijë gjeografike shtrihet nga Japonia drejt Tajvanit dhe Filipineve, duke kufizuar daljen e drejtpërdrejtë të Kinës në Paqësorin Perëndimor.
Për Pekinin, kontrolli mbi Tajvanin do të kishte rëndësi të madhe ushtarake dhe strategjike. Megjithatë, për Shtetet e Bashkuara, Japoninë dhe aleatët e tyre, ishulli përbën një element të rëndësishëm të ekuilibrit të sigurisë në rajon.
Tajvani kundërshton modelin e propozuar nga Kina
Një nga elementet më të diskutueshme të simpoziumit ishte mungesa e përfaqësuesve nga Tajvani. Në takim nuk morën pjesë as figura që mbështesin marrëdhënie më të afërta me Kinën apo bashkimin e mundshëm në të ardhmen.
Kjo mungesë ngre pikëpyetje mbi shkallën e përfaqësimit të vetë banorëve të ishullit në diskutimet për të ardhmen e tyre politike.
Megjithatë, debatet për modelin “Një vend, dy sisteme” nuk janë zhvilluar vetëm në Kinën kontinentale.
Në fund të gushtit 2026, profesori Ci-Ze Li nga Universiteti Kombëtar i Arsimit Changhua në Tajvan publikoi tri ese mbi një model të mundshëm të posaçëm për ishullin.
Propozimi i tij ishte hipotetik dhe nuk nënkuptonte se shoqëria tajvaneze kishte pranuar bashkimin me Kinën.
Li argumentoi se, në rast të krijimit të një shteti të vetëm, Tajvani duhet të ruante zgjedhjet demokratike, autoritetin gjyqësor dhe autonominë financiare. Ai propozoi gjithashtu ruajtjen e forcave lokale të mbrojtjes.
Për të garantuar këto kompetenca, ai kërkoi krijimin e një kapitulli të posaçëm për Tajvanin në Kushtetutën kineze. Gjithashtu, propozoi një ligj themelor dhe një statut që do të miratohej nga votuesit e ishullit.
Këto kushte ndryshojnë ndjeshëm nga plani i studiuesve kinezë. Megjithatë, Zyra e Çështjeve të Tajvanit në Pekin mirëpriti diskutimin e propozimeve të tilla.
Nga ana tjetër, Liang Wen-chieh, zëvendësministër i Këshillit të Çështjeve të Kinës Kontinentale në Tajvan, deklaroi se Pekini nuk do t’i pranonte kushtet e propozuara nga Li.
Sipas tij, modeli kinez synon të zbatojë në Tajvan të njëjtën strukturë që përdoret në Hong Kong. Ai vuri gjithashtu në pikëpyetje besueshmërinë e garancive të Pekinit, për sa kohë Partia Komuniste ruan kontrollin e plotë politik.
Shumica e tajvanezëve kundërshton “Një vend, dy sisteme”
Qëndrimi i shoqërisë tajvaneze përbën një pengesë të rëndësishme për projektin e Pekinit.
Një sondazh i publikuar më 20 gusht 2026 nga Këshilli i Çështjeve të Kinës Kontinentale tregoi se 81,2% e të anketuarve kundërshtonin formulën “Një vend, dy sisteme”.
Po ashtu, 83,9% mbështesnin që e ardhmja e Tajvanit të vendosej nga 23 milionë banorët e tij. Ndërkohë, 68,9% mbështesnin ruajtjen e status quo-së dhe refuzimin e bashkimit me Partinë Komuniste Kineze.
Sondazhi u zhvillua nga Qendra e Studimeve Zgjedhore e Universitetit Kombëtar Chengchi, me porosi të autoriteteve tajvaneze. Ai përfshiu 1.086 të anketuar të moshës mbi 20 vjeç dhe kishte një marzh gabimi prej 2,97 pikësh përqindjeje.
Të dhënat tregojnë gjithashtu se mbështetja për bashkimin me Kinën ka pësuar rënie të ndjeshme gjatë dekadave të fundit.
Një faktor i rëndësishëm është forcimi i identitetit të veçantë tajvanez. Për shumë banorë, sistemi demokratik dhe institucionet e ishullit janë pjesë thelbësore e identitetit të tyre politik.
Statusi i Tajvanit dhe përplasja mes Pekinit dhe Taipeit
Çështja e Tajvanit mbetet një nga mosmarrëveshjet më të ndërlikuara ndërkombëtare.
Pekini e konsideron ishullin pjesë të territorit kinez dhe bashkimin e tij si një objektiv kombëtar. Xi Jinping e ka cilësuar këtë proces si pjesë të realizimit të “rilindjes së madhe të kombit kinez”.
Sipas narrativës zyrtare kineze, Tajvani ishte pjesë e Kinës deri në vitin 1895, kur iu dorëzua Japonisë pas Luftës së Parë Sino-Japoneze. Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, administrimi i ishullit kaloi te Republika e Kinës.
Megjithatë, në vitin 1949, pas fitores së komunistëve në luftën civile kineze, qeveria e Republikës së Kinës u zhvendos në Tajvan. Në kontinent u krijua Republika Popullore e Kinës.
Që prej asaj kohe, të dyja palët kanë pasur pretendime të ndryshme për përfaqësimin e Kinës.
Pekini këmbëngul se Tajvani është pjesë e pandashme e territorit të tij. Ndërsa autoritetet në Taipei mbrojnë sistemin e tyre politik dhe kundërshtojnë vendosjen e kontrollit të Partisë Komuniste mbi ishullin.
Një element i rëndësishëm në këtë debat është se Republika Popullore e Kinës nuk ka ushtruar asnjëherë administrim mbi Tajvanin. Megjithatë, statusi ndërkombëtar dhe pretendimet për sovranitet mbeten objekt mosmarrëveshjesh politike dhe juridike.
Çfarë tregon plani i ri për synimet e Pekinit?
Konsensusi me 12 pika ofron një pamje më të detajuar të mënyrës se si një pjesë e komunitetit akademik kinez e koncepton administrimin e Tajvanit pas bashkimit.
Dokumenti shkon përtej formulimeve të përgjithshme të politikës zyrtare. Ai trajton drejtpërdrejt ushtrinë, institucionet, sistemin ligjor, arsimin dhe organizimin ekonomik të ishullit.
Megjithatë, propozimet nuk përbëjnë politikë të miratuar nga udhëheqja kineze. Për këtë arsye, mbetet për t’u parë nëse Pekini do t’i përfshijë këto ide në dokumentet e ardhshme zyrtare.
Një tjetër pikë që meriton vëmendje është dallimi mes premtimeve për autonomi dhe kompetencave reale që do t’i mbeteshin Tajvanit. Pikërisht këtu qëndron një nga kundërshtimet kryesore të Taipeit ndaj formulës kineze.
Në kushtet kur tensionet ushtarake në Ngushticën e Tajvanit vazhdojnë, çdo ndryshim në qëndrimin e Pekinit mund të ketë pasoja për sigurinë e rajonit dhe marrëdhëniet mes Kinës, Shteteve të Bashkuara dhe aleatëve të tyre.
Detaje
- Burimi: The Diplomat, Zyra e Çështjeve të Tajvanit në Kinë, Këshilli i Çështjeve të Kinës Kontinentale në Tajvan, Universiteti Kombëtar Chengchi, Ministria e Mbrojtjes e Kinës, Qeveria e Hong Kongut, Kushtetuta e Republikës së Kinës.
- Përpunoj: Diplomacia Sot