Në zemër të Havanës, një grumbull rrënojash tregon shumë për krizën në Kubë. Dikur aty ndodhej Instituti Superior i Dizajnit Industrial. Ndërtesa kishte një histori 166-vjeçare dhe kishte shërbyer për disa qëllime.
Fillimisht, objekti ishte klub oficerësh spanjollë. Më pas u përdor nga forcat amerikane, si ministri shëndetësie dhe si shkollë dizajni. Prej vitesh, ndërtesa ishte shpallur e pabanueshme.
Pas dy shembjeve të pjesshme në vitin 2025, situata u përkeqësua. Në shkurt, pjesa e mbetur u shemb plotësisht. Disa njerëz që jetonin aty në mënyrë të paligjshme u zunë poshtë rrënojave.
Kur vendi u vizitua në qershor, banorët po kërkonin materiale ndërtimi mes gurëve dhe tullave. Çdo pjesë që mund të përdorej për banesa merrej nga rrënojat.
Kjo pamje lidhet drejtpërdrejt me krizën në Kubë. Vendi po përballet njëkohësisht me probleme ekonomike, institucionale dhe shoqërore.
Nëse kjo gjendje vazhdon, sfida mund të jetë edhe më e madhe. Një tranzicion politik do të kërkonte institucione funksionale, burime ekonomike dhe profesionistë. Pikërisht këto kapacitete po dobësohen.
Kriza në Kubë dhe politika amerikane
Disa muaj më parë, shumë vëzhgues prisnin zhvillime më të forta. Administrata Trump kishte kërcënuar me tarifa ndaj vendeve që furnizonin Kubën me naftë. Në të njëjtën kohë, ishin diskutuar edhe mundësi për veprime ushtarake.
Raportet për negociata të fshehta mes Havanës dhe Uashingtonit shtuan pasigurinë. Në atë periudhë u përmendën edhe skenarë për ndryshime të mëdha politike.
Nga fundi i majit, megjithatë, kjo mundësi dukej më pak e afërt. Sipas raportimeve të Miami Herald, negociatat kishin ngecur.
Raportimet flisnin për një ofertë amerikane që përfshinte investime dhe furnizime me naftë. Në këmbim, kërkohej largimi i presidentit Miguel Díaz-Canel dhe privatizimi i kompanisë shtetërore të naftës.
Ndërkohë, qeveria kubane miratoi 176 reforma ekonomike në qershor. Masat synonin të zgjeronin hapësirën për sektorin privat.
Megjithatë, këto reforma nuk sollën një ndryshim të menjëhershëm në politikën amerikane. Administrata Trump lejoi hyrjen e një sasie të kufizuar karburanti dhe ushqimi amerikan përmes shpërndarësve privatë.
Në të njëjtën kohë, Uashingtoni vendosi sanksione të tjera ndaj kompanive shtetërore dhe zyrtarëve kubanë.
Në gusht, Sekretari i Shtetit Marco Rubio deklaroi se politika amerikane kërkonte “durim dhe këmbëngulje”. Ai pranoi gjithashtu se regjimi mund të mbijetonte deri në vitin 2028 ose edhe më gjatë.
Kjo situatë lë disa mundësi të hapura. Njëra është që Uashingtoni po përdor presionin ekonomik për të rikthyer Havanën në negociata.
Një tjetër mundësi lidhet me ndryshimin e prioriteteve amerikane. Administrata mund të jetë më e përqendruar te Irani dhe Venezuela.
Ndërkohë, ekziston edhe ideja se ndryshimi mund të vijë gradualisht nga brenda sistemit kuban.
Në çdo rast, koha mbetet një faktor i rëndësishëm.
Shteti kuban ruan kontrollin, por humbet kapacitetin
Aparati i sigurisë mbetet një nga strukturat më funksionale të shtetit. Kontrolli politik vazhdon të jetë i fortë, ndërsa hapësira për protesta mbetet e kufizuar.
Në Havana qarkullon edhe një shaka për këtë situatë. Sipas saj, vetëm dy gjëra funksionojnë në Kubë: aparati i sigurisë dhe spitalet.
Megjithatë, edhe kjo shaka është bërë më pak bindëse për shkak të krizës në shëndetësi.
Elitat që kontrollojnë aparatin shtetëror kanë arsye të forta për të ruajtur pushtetin. Një hapje e madhe politike mund të rrezikojë pozitat dhe privilegjet e tyre.
Për këtë arsye, shumë kubanezë kritikojnë regjimin në biseda private. Në publik, situata është ndryshe. Frika nga arrestimi i kufizon protestat.
Në disa raste, makinat e policisë qëndrojnë pranë shtëpive të figurave të opozitës. Prania e tyre shërben si paralajmërim për kundërshtarët politikë.
Nga ana tjetër, kapaciteti shtetëror është dobësuar në fusha të tjera. Shërbimet publike përballen me mungesa dhe ndërprerje.
Një diplomat evropian e ka përshkruar këtë situatë si “anarki autoritare”. Me këtë term ai i referohet një shteti që ruan forcën për të shtypur opozitën, por humbet aftësinë për të ofruar shërbime.
Shëndetësia në Kubë po përballet me vështirësi
Shëndetësia është një nga shembujt më të qartë të krizës në Kubë. Për dekada, vendi ndërtoi një sistem shëndetësor të njohur në Amerikën Latine.
Investimet publike dhe numri i lartë i mjekëve e mbajtën sistemin relativisht të fortë. Situata, megjithatë, ka ndryshuar ndjeshëm.
Spitalet përballen me mungesa të barnave dhe pajisjeve bazë. Në shumë raste, pacientët duhet të sigurojnë vetë ilaçet.
Për më tepër, pagat e ulëta kanë nxitur korrupsionin dhe ryshfetin. Një pjesë e mjekëve të rinj zgjedhin profesione të tjera ose largohen nga vendi.
Pasojat shihen edhe në treguesit shëndetësorë. Vdekshmëria foshnjore është rritur që nga viti 2018.
Ndërkohë, janë rikthyer edhe disa sëmundje të transmetuara nga mushkonjat. Në vitin 2025, chikungunya preku një pjesë të konsiderueshme të popullsisë. Rastet e dengues dhe Zikës gjithashtu u shtuan.
Pra, problemi nuk lidhet vetëm me mungesën e parave. Në thelb, bëhet fjalë edhe për dobësimin e kapacitetit shtetëror.
Siguria publike po përballet me probleme të reja
Të njëjtat vështirësi shihen edhe te siguria publike. Krimi i dhunshëm, i cili historikisht ka qenë relativisht i ulët në Kubë, po bëhet më i dukshëm.
Statistikat zyrtare nuk japin një pamje të plotë të fenomenit. Megjithatë, ndryshimi vërehet në jetën e përditshme.
Në qytete si Cárdenas, disa banorë shmangin rrugët gjatë natës. Në Havana raportohen vjedhje të paneleve diellore dhe rezervuarëve të ujit.
Besimi te policia është dobësuar gjithashtu. Mungesa e personelit dhe akuzat për korrupsion ndikojnë në këtë perceptim.
Për momentin, shumë raste lidhen me varfërinë dhe mungesat. Përdorimi i substancave sintetike, përfshirë el químico, përmendet gjithashtu si faktor.
Megjithatë, dobësimi i shërbimeve publike krijon rreziqe të tjera. Kur mungojnë energjia, uji, arsimi dhe shërbimet shëndetësore, rriten edhe problemet sociale.
Për këtë arsye, ndërprerjet e energjisë dhe mungesa e ujit nuk janë probleme të ndara. Ato janë pjesë e një krize më të gjerë institucionale.
Ekonomia kubane po hapet, por pabarazia po rritet
Që nga viti 2020, ekonomia e Kubës është tkurrur me të paktën 15 për qind. Turizmi është goditur rëndë dhe investitorët e huaj janë bërë më të kujdesshëm.
Përballë kësaj situate, qeveria ka zgjeruar hapësirën për sektorin privat. Ndërmarrjet mikro, të vogla dhe të mesme, ose MIPYME, u legalizuan në vitin 2021.
Numri i tyre tani është mbi 10,000. Sipas të dhënave të cituara, ato përbëjnë rreth 65 për qind të shitjeve me pakicë dhe rreth 40 për qind të punësimit.
Ky ndryshim ka sjellë disa përfitime. Bizneset private kanë ndihmuar në furnizimin e tregut dhe kanë krijuar burime të reja të ardhurash.
Megjithatë, zhvillimi i sektorit privat ka krijuar edhe pabarazi. Shumë kubanë nuk kanë kapitalin e nevojshëm për të përfituar nga ekonomia e re.
Në pozicion më të favorshëm janë personat që kanë kursime, lidhje biznesi ose familjarë jashtë vendit.
Si rezultat, po krijohet një ndarje mes grupeve që përfitojnë nga ekonomia e re dhe pjesës tjetër të shoqërisë.
Disa kubanë e krahasojnë këtë proces me Rusinë e viteve 1990. Ata përmendin privatizimin e dobët, marrëveshjet jo transparente dhe përqendrimin e pasurisë.
Emigrimi po ndryshon shoqërinë kubane
Një tjetër pjesë e rëndësishme e krizës në Kubë është demografia. Që nga viti 2020, popullsia është zvogëluar ndjeshëm.
Emigrimi masiv është një nga faktorët kryesorë. Shumë prej personave që largohen janë gra në moshë riprodhuese.
Për pasojë, popullsia po plaket më shpejt. Sipas projeksioneve të autoriteteve, deri në vitin 2050 rreth një në tre kubanë mund të jetë mbi 60 vjeç.
Kjo krijon presion mbi pensionet, shëndetësinë dhe shërbimet publike. Problemi bëhet edhe më i madh kur mungojnë punëtorët dhe profesionistët.
Emigrimi ka prekur edhe institucionet. Spitalet humbin mjekë, shkollat humbin mësues dhe institucionet fetare humbin personel.
Kjo situatë ndryshon nga Periudha Speciale e viteve 1990. Atëherë ekonomia u tkurr rreth 35 për qind pas humbjes së mbështetjes sovjetike.
Megjithatë, një pjesë më e madhe e kapitalit njerëzor mbeti në Kubë. Sot, emigrimi e bën më të vështirë edhe rimëkëmbjen e ardhshme.
Remitancat po krijojnë një ndarje të re
Familjet me të afërm jashtë vendit kanë një avantazh të rëndësishëm. Ato mund të marrin remitanca dhe të blejnë produkte që familjet e tjera nuk i përballojnë.
Për më tepër, disa prej tyre mund të investojnë në biznese private. Kjo rrit dallimet ekonomike brenda shoqërisë.
Ndikimi është i dukshëm edhe te komunitetet afro-kubane dhe grupet me më pak lidhje jashtë vendit.
Ndërkohë, të rinjtë përballen me një zgjedhje të vështirë. Ata mund të qëndrojnë në një vend me mundësi të kufizuara ose të largohen.
Nëse largohen, shoqëria humbet një pjesë të fuqisë së saj punëtore. Nëse qëndrojnë, përballen me një treg pune dhe ekonomi të dobësuar.
Kriza ndikon gjithashtu në mënyrën se si njerëzit e shohin të ardhmen. Mungesa e ushqimit, energjisë dhe ilaçeve krijon lodhje të vazhdueshme.
Një banor i Havanës e përshkroi këtë gjendje si një proces degradimi. Sipas tij, përshtatja me vështirësitë nuk është më qëndrueshmëri.
Sa më gjatë të zgjasë kriza, aq më i vështirë bëhet tranzicioni
Historia e vendeve të tjera të Karaibeve dhe Amerikës Qendrore tregon se një tranzicion është i mundur edhe nga kushte të vështira.
Shumë prej këtyre vendeve kanë pasur varfëri, pabarazi dhe institucione të dobëta. Megjithatë, më vonë ato kanë ndërtuar sisteme më të qëndrueshme.
Kuba mund të përballet me një rrugë të ngjashme. Megjithatë, pika e nisjes mund të jetë shumë më e dobët.
Një tranzicion i ardhshëm mund të përballet me institucione të dëmtuara. Krahas tyre, mund të ketë edhe ekonomi të dobët dhe mungesë profesionistësh.
Popullsia e plakur dhe emigrimi janë dy probleme të tjera që do të ndikojnë në këtë proces.
Prandaj, koha është një faktor i rëndësishëm. Sa më shumë të zgjasë kriza, aq më shumë burime njerëzore dhe institucionale mund të humbasë vendi.
Sanksionet amerikane mbeten pjesë e debatit
Problemet e Kubës nuk kanë vetëm një shkak. Politikat e vetë qeverisë, keqmenaxhimi ekonomik dhe mungesa e reformave kanë luajtur rol.
Në të njëjtën kohë, sanksionet amerikane ndikojnë në ekonominë kubane. Për këtë arsye, roli i tyre mbetet pjesë e debatit.
Një sondazh i AmericasBarometer tregoi se 74 për qind e të anketuarve ia atribuonin qeverisë kubane përgjegjësinë kryesore për krizën. Rreth 16 për qind fajësonin Shtetet e Bashkuara.
Megjithatë, presioni ekonomik mund të ketë pasoja të dyfishta. Ai mund të rrisë presionin mbi qeverinë, por mund të rëndojë edhe mbi institucionet dhe popullsinë.
Këtu shfaqet një nga dilemat kryesore të politikës amerikane ndaj Kubës. Heqja e presionit pa reforma politike mund t’i japë regjimit më shumë burime.
Nga ana tjetër, presioni i vazhdueshëm mund të thellojë problemet ekonomike dhe sociale.
Çfarë mund të bëhet ndryshe?
Një qasje tjetër mund të përfshijë lehtësim të kufizuar dhe të kushtëzuar të disa sanksioneve.
Në këtë skenar, lehtësimi do të lidhej me hapa të matshëm nga qeveria kubane. Këto hapa mund të përfshijnë reforma ekonomike dhe zgjerim të hapësirës politike.
Për shembull, mund të kërkohet më shumë hapësirë për bizneset private. Gjithashtu, mund të kërkohet transparencë më e madhe dhe përmirësim i institucioneve.
Një qasje e tillë nuk do të garantonte rezultate. Qeveria kubane ka refuzuar edhe më parë disa propozime për ndryshim.
Megjithatë, edhe mosndryshimi i politikës ka pasoja. Për këtë arsye, çdo strategji duhet të marrë parasysh edhe gjendjen e institucioneve dhe të shoqërisë.
Kriza në Kubë lidhet gjithnjë e më shumë me kohën
Kuba nuk po përballet vetëm me një krizë ekonomike. Në të njëjtën kohë, po dobësohen institucionet, ekonomia dhe struktura shoqërore.
Shteti ruan aftësinë për të kontrolluar opozitën. Megjithatë, shërbimet publike përballen me probleme të mëdha.
Ekonomia po hapet gradualisht. Nga ana tjetër, kjo hapje po shoqërohet edhe me pabarazi më të madhe.
Popullsia po plaket dhe emigrimi po largon profesionistë. Për pasojë, edhe rindërtimi i ardhshëm mund të bëhet më i vështirë.
Politika amerikane është vetëm një pjesë e kësaj historie. Problemet e brendshme të Kubës kanë nisur më herët dhe kanë shumë faktorë.
Megjithatë, presioni i jashtëm mund të ndikojë në shpejtësinë e këtyre ndryshimeve.
Në fund, pyetja nuk lidhet vetëm me atë nëse presioni ndaj Havanës funksionon. Një çështje tjetër është se çfarë institucionesh do të mbeten pas një ndryshimi politik.
Nëse kriza vazhdon pa një plan tranzicioni, qeveria e ardhshme mund të trashëgojë një shtet shumë të dobësuar.
Rrënojat e Institutit të Dizajnit Industrial japin një pamje simbolike të kësaj situate. Njerëzit kërkonin tulla dhe materiale për të ndërtuar diçka të re.
E njëjta sfidë mund të përballet edhe nga Kuba. Në një të ardhme, vendi mund të duhet të rindërtojë institucionet, ekonominë dhe shërbimet publike nga baza shumë më e dobët.
Prandaj, koha mbetet një nga faktorët më të rëndësishëm në çdo diskutim për të ardhmen e Kubës.
Detaje
- Burimi: OKB, UNICEF, Reuters, EFE, AP, Qeveria e Kubës
- Përpunoj: Diplomacia Sot