Protestat studentore në Shqipëri po e vendosin Edi Ramën përballë një sfide politike që lidhet jo vetëm me rendin publik, por edhe me besimin e të rinjve te qeverisja. Në qendër të debatit është një kontradiktë historike. Në vitin 1991, Rama paralajmëronte për rrezikun e vazhdimit të mendësisë autoritare pas rënies së komunizmit. Sot, si kryeministër, përballet me protesta që sfidojnë mënyrën se si ushtrohet pushteti.
Në librin Refleksione, të botuar së bashku me Ardian Klosin në vitin 1991, Rama trajtonte përvojën e ndryshimeve demokratike dhe rrezikun që pluralizmi politik të mos shoqërohej me një shkëputje të plotë nga praktikat autoritare. Kjo ide përbën pikënisjen e analizës së protestave të sotme dhe të marrëdhënies mes qeverisë, policisë dhe qytetarëve.
Nga “Refleksionet” te protestat studentore në Shqipëri
Në librin Refleksione, Rama përshkruante përplasjen e studentëve me pushtetin komunist në dhjetor të vitit 1990. Ai analizonte edhe ndikimin që pati reagimi i autoriteteve ndaj protestuesve. Në një prej pasazheve, ai shkruante se përballja me policinë e bëri të pamundur rikthimin te gjendja e mëparshme.
Ky reflektim merr një kuptim të veçantë në klimën e sotme politike. Përplasjet me policinë mund të ndryshojnë marrëdhënien e protestuesve me autoritetin. Në vend që të rikthejnë frikën, ato mund të shtojnë zemërimin dhe të forcojnë vendosmërinë për të vazhduar protestën.
Kjo është një nga tezat kryesore të debatit mbi protestat studentore në Shqipëri. Përdorimi i forcës mund të frenojë përkohësisht pjesëmarrjen, por mund të prodhojë edhe reagimin e kundërt. Kur ndërhyrja policore perceptohet si e padrejtë, pakënaqësia mund të përhapet përtej grupit fillestar të protestuesve.
Rama dhe përpjekja për ta zhvendosur debatin në Europë
Një tjetër element i rëndësishëm është mënyra se si kryeministri ka zgjedhur të komunikojë për krizën. Më 15 tetor, Rama reagoi nga ambientet e dëmtuara të zyrës përfaqësuese të Kolegjit të Europës në Tiranë. Institucioni konfirmoi se zyra ishte dëmtuar nga zjarri gjatë protestave të mbrëmjes së 14 tetorit. Sipas tij, ambientet ishin bosh dhe nuk pati persona të lënduar.
Në interpretimin politik të kësaj ngjarjeje, pamjet e zyrës së dëmtuar krijojnë një simbolikë që shkon përtej dëmit material. Ato e lidhin krizën e brendshme me imazhin e Shqipërisë dhe rrugën e saj drejt integrimit europian.
Rama ka paraqitur dhunën si një çështje që rrezikon interesat e vendit dhe procesin e integrimit. Nga ana tjetër, kritikët e qeverisë mund ta shohin këtë qasje si një përpjekje për të zhvendosur vëmendjen nga përgjegjësitë politike të pushtetit.
Këtu shfaqet dilema e stabilitetit. Qeveria kërkon të paraqitet si garantuese e rendit dhe e vazhdimësisë europiane. Megjithatë, zgjerimi i protestave dhe pakënaqësia e të rinjve ngrenë pikëpyetje mbi aftësinë e saj për t’iu përgjigjur shkaqeve të krizës.
Sekuritizimi i krizës dhe kufijtë e forcës
Në shkencat politike, sekuritizimi përshkruan procesin përmes të cilit një çështje politike paraqitet si kërcënim për sigurinë. Në këtë mënyrë, vëmendja zhvendoset nga shkaqet e pakënaqësisë te rreziku që paraqet situata për rendin publik.
Ky koncept ndihmon për të analizuar mënyrën se si trajtohen protestat studentore në Shqipëri. Kur debati përqendrohet te vandalizmi, arrestimet dhe përplasjet, kërkesat e protestuesve mund të mbeten në plan të dytë.
Megjithatë, dëmtimi i pronës dhe dhuna ndaj punonjësve të policisë nuk e përjashtojnë nevojën për të shqyrtuar arsyet e protestave. Po kështu, detyra e policisë për të garantuar rendin nuk e përjashton detyrimin për të respektuar të drejtat e qytetarëve dhe për të përdorur forcën në mënyrë të ligjshme e proporcionale.
Nëse ndërhyrjet policore perceptohen si ndëshkuese ose të tepruara, ato mund të shtojnë tensionet. Në këto rrethana, policia rrezikon të shihet nga protestuesit si palë në konflikt, në vend që të perceptohet si institucion që garanton sigurinë e të gjithëve.
Pushteti dhe dhuna në mendimin e Hannah Arendt
Filozofia politike e Hannah Arendt ofron një tjetër mënyrë për të kuptuar këtë përplasje. Arendt bënte dallim mes pushtetit, që buron nga veprimi i përbashkët dhe mbështetja e njerëzve, dhe dhunës, e cila përdoret si mjet shtrëngimi.
Sipas kësaj qasjeje, forca mund të imponojë bindje për një periudhë të caktuar, por nuk mund të zëvendësojë besimin publik. Një qeveri mund të përdorë policinë dhe masa të tjera ligjore për të rivendosur rendin. Megjithatë, këto mjete nuk i zgjidhin vetvetiu problemet që i kanë nxjerrë qytetarët në rrugë.
Në këtë kuptim, protesta nuk është vetëm një sfidë për sigurinë publike. Ajo është edhe një tregues i marrëdhënies mes institucioneve dhe shoqërisë.
Nëse pakënaqësia nuk merr përgjigje politike, ndërhyrjet e forcës mund të nxisin solidaritet të ri. Reagimi mund të përhapet nga studentët te prindërit, pedagogët dhe qytetarët që më parë nuk merrnin pjesë në protesta.
Kështu, një konflikt i kufizuar mund të shndërrohet në një lëvizje më të gjerë. Kjo nuk është një pasojë e pashmangshme, por një rrezik politik që qeveria duhet ta marrë parasysh.
Përgjegjësia politike e qeverisë
Në një demokraci, përgjegjësia e qeverisë nuk kufizohet te zbatimi i ligjit dhe ruajtja e rendit. Ajo përfshin edhe aftësinë për të dëgjuar qytetarët, për të korrigjuar politikat dhe për të reaguar ndaj humbjes së besimit publik.
Përgjegjësia politike është më e gjerë se përgjegjësia penale. Një kryeministër mund të përballet me kritika të forta për mënyrën e qeverisjes edhe kur nuk ka një vendim gjykate kundër tij. Në këtë kuptim, protestat studentore në Shqipëri shtrojnë një pyetje themelore për qeverinë e Ramës. Sa e gatshme është ajo të pranojë përgjegjësi dhe të ndryshojë kurs përballë pakënaqësisë qytetare?
Përgjigjja nuk varet vetëm nga mënyra se si menaxhohen protestat. Ajo lidhet edhe me reagimin ndaj kërkesave të protestuesve dhe me gatishmërinë për dialog.
Brezi i ri dhe prova politike e Ramës
Përplasja e sotme nxjerr në pah një kontradiktë në historinë politike të Edi Ramës. Në fillim të viteve 1990, ai kritikonte mendësinë autoritare dhe paralajmëronte se ndryshimi i sistemit nuk mjaftonte për të garantuar një kulturë të re demokratike.
Sot, si kryeministër, ai përballet me të rinj që kërkojnë të dëgjohen dhe të kërkojnë llogari nga pushteti. Mënyra se si qeveria do t’u përgjigjet këtyre kërkesave do të ndikojë në marrëdhënien e saj me një brez që nuk pranon lehtësisht të mbetet jashtë vendimmarrjes.
Protestat nuk përcaktojnë vetvetiu fundin e një qeverie. Megjithatë, mënyra se si trajtohen mund të ndikojë në legjitimitetin e saj dhe në besimin e qytetarëve te institucionet.
Në fund, sprova e Ramës nuk është vetëm rivendosja e rendit. Ajo është aftësia për të dëshmuar se pushteti mund të përballet me kundërshtimin pa e trajtuar atë si kërcënim ndaj vetvetes.
Ironia e historisë qëndron te kontrasti mes autorit të Refleksioneve dhe kryeministrit të sotëm. Paralajmërimet e dikurshme për rrezikun e mendësisë autoritare marrin një domethënie të re në kushtet e protestave. Pyetja që mbetet është nëse Rama do t’i shohë ato si një problem që duhet shtypur, apo si një sinjal politik që kërkon përgjigje.
Detaje
- Burimi: EXIT.al, Kolegji i Europës, Reuters, libri Refleksione (1991).
- Përpunoj: Diplomacia Sot