AI në qeverinë britanike, njerëzit apo robotët?

AI në qeverinë britanike po hyn në gjithnjë e më shumë procese të administratës publike. Teknologjia përdoret për të analizuar të dhëna, për të përpunuar informacion dhe për të ndihmuar punonjësit në detyra të caktuara.

Ndryshimi sjell mundësi, por edhe pyetje të rëndësishme. Sa punë mund të kryejë një sistem AI? Kur duhet të ndërhyjë një punonjës? Dhe kush mban përgjegjësi nëse një sistem jep një rezultat të gabuar?

Për momentin, debati nuk është më nëse AI do të përdoret në administratë. Në disa fusha, ajo tashmë është pjesë e punës së përditshme.

Çështja kryesore lidhet me mënyrën e përdorimit të saj dhe me kufijtë që duhet të vendosen.

AI në qeverinë britanike po ndryshon mënyrën e punës

Shërbimi civil britanik është një nga strukturat më të mëdha të administratës publike në vend.

Sipas statistikave zyrtare, më 31 mars 2026 në shërbimin civil punonin 557,825 persona. Numri në ekuivalent me kohë të plotë ishte 523,795. Mosha mediane e punonjësve ishte 43 vjeç.

Pesë departamentet më të mëdha përbënin 67.8% të të gjithë shërbimit civil. Ato përfshijnë Ministry of Justice, Department for Work and Pensions, HM Revenue and Customs, Ministry of Defence dhe Home Office.

Këto shifra tregojnë madhësinë e sistemit ku po futen teknologjitë e reja.

Në praktikë, AI mund të përdoret për të përpunuar dokumente, për të analizuar të dhëna ose për të gjetur raste që kërkojnë vëmendje të mëtejshme. Për punonjësit, kjo mund të nënkuptojë më pak kohë për detyrat e përsëritshme.

Megjithatë, përdorimi i AI nuk do të thotë se vendimet merren automatikisht.

Në shumë procese, teknologjia jep informacion ose sinjalizon një rast. Vendimi përfundimtar mbetet te punonjësi.

Si përdoret AI në administratën publike?

Një nga përparësitë e sistemeve të AI është aftësia për të përpunuar sasi të mëdha informacioni.

Për shembull, një program mund të analizojë dokumente dhe të identifikojë modele në të dhëna. Më pas, punonjësi mund të kontrollojë rezultatet dhe të vendosë nëse nevojitet një veprim tjetër.

Kjo mënyrë pune mund të kursejë kohë.

Në vend që një nëpunës të kalojë orë të tëra duke kontrolluar të njëjtin lloj informacioni, një sistem mund të kryejë pjesën fillestare të procesit. Në këtë mënyrë, punonjësi mund të përqendrohet te rastet më të ndërlikuara.

Për këtë arsye, qeveritë e shohin AI edhe si një mjet për rritjen e produktivitetit.

Por teknologjia nuk është e pagabueshme.

Një rezultat i gabuar mund të ketë pasoja kur përdoret në një shërbim publik. Për këtë arsye, kontrolli njerëzor mbetet një pjesë e rëndësishme e procesit.

Universal Credit tregon si funksionon modeli

Një shembull konkret vjen nga Department for Work and Pensions, DWP.

Departamenti përdor një model machine learning për kërkesat për pagesa paraprake të Universal Credit. Sistemi ndihmon në identifikimin e kërkesave që parashikohen me rrezik më të lartë për mashtrim.

Kërkesat e sinjalizuara mund të kalojnë më pas për kontroll të mëtejshëm.

Megjithatë, modeli nuk merr vendimin përfundimtar. Sipas dokumenteve zyrtare të DWP, provat shqyrtohen nga një punonjës dhe vendimi merret nga një person.

Ky dallim është i rëndësishëm.

AI mund të ndihmojë në gjetjen e një rasti që kërkon vëmendje. Vendimi për qytetarin është një hap tjetër.

Në këtë mënyrë, teknologjia përdoret si mbështetje për punonjësin dhe jo si zëvendësim i plotë i tij.

Çfarë ndodh kur AI jep rezultat të gabuar?

Asnjë sistem nuk mund të garantojë rezultate perfekte.

Algoritmet mbështeten te të dhënat. Nëse informacioni është i paplotë ose ka gabime, edhe rezultati mund të ndikohet.

Prandaj, një proces publik duhet të ketë mekanizma kontrolli.

Qytetari duhet të ketë mundësi të kërkojë rishikimin e një vendimi kur kjo parashikohet nga rregullat. Në të njëjtën kohë, duhet të jetë e qartë se cili institucion ose punonjës mban përgjegjësi.

Nuk mjafton të thuhet se vendimi u ndikua nga një algoritëm.

Për një shërbim publik, përgjegjësia duhet të mbetet e përcaktuar.

Në rastin e Universal Credit, regjistri zyrtar i qeverisë britanike thotë se sistemi nuk merr vendime të automatizuara. Vendimet merren nga njerëzit.

Kjo qasje e bën më të qartë rolin e teknologjisë.

A mund të zëvendësojë AI nëpunësit?

Pyetja për vendet e punës është një nga çështjet kryesore të debatit.

AI mund të kryejë disa detyra që më parë kërkonin kohë nga punonjësit. Për këtë arsye, disa procese mund të bëhen më të shpejta dhe më pak manuale.

Megjithatë, kjo nuk do të thotë se çdo nëpunës mund të zëvendësohet.

Administrata merret me njerëz dhe me raste që nuk janë gjithmonë të njëjta.

Në këto situata, gjykimi njerëzor mund të jetë i nevojshëm.

Për këtë arsye, ndryshimi mund të jetë më shumë te mënyra e punës sesa te zhdukja e vendeve të punës.

Disa detyra mund të kalojnë te teknologjia. Ndërkohë, punonjësit mund të përqendrohen më shumë te rastet që kërkojnë komunikim dhe vlerësim njerëzor.

Nëpunësit kërkojnë të përfshihen në ndryshime

Futja e AI nuk prek vetëm drejtuesit e institucioneve. Ajo prek drejtpërdrejt edhe njerëzit që punojnë me këto sisteme.

Një sondazh i Fabian Society dhe FDA me 2,067 nëpunës tregoi se 29% e të anketuarve thanë se ishin konsultuar për përdorimin e mjeteve AI në punën e tyre.

Nga ana tjetër, 66% thanë se dëshironin të përfshiheshin më shumë në mënyrën se si organizatat e tyre e përdorin teknologjinë.

Të dhënat tregojnë gjithashtu se një pjesë e madhe e punonjësve e shohin AI si një mjet që mund të ndihmojë në punë.

Kjo do të thotë se debati nuk është thjesht mes njerëzve dhe teknologjisë.

Një pjesë e rëndësishme e diskutimit lidhet me mënyrën se si AI futet në vendin e punës.

Punonjësit kanë nevojë për trajnim. Për më tepër, ata duhet të kuptojnë se si funksionojnë sistemet që përdorin.

AI në qeverinë britanike kërkon transparencë

Përdorimi i teknologjisë në shërbimet publike kërkon edhe transparencë.

Qytetari duhet të dijë kur një sistem AI përdoret në një proces që mund të ndikojë te ai. Po aq e rëndësishme është të kuptohet se kush merr vendimin.

Qeveria britanike ka publikuar regjistra për disa sisteme algoritmike që përdoren në administratë.

Në rastin e DWP, regjistri për Universal Credit shpjegon qëllimin e modelit dhe mënyrën se si përdoret. Dokumenti sqaron gjithashtu se vendimmarrja përfundimtare nuk i lihet sistemit.

Për më tepër, DWP publikon vlerësime për performancën e modelit.

Sipas vlerësimit për periudhën nga 1 prill 2025 deri më 31 mars 2026, DWP tha se modeli ishte 2.5 herë më efektiv në identifikimin e rasteve me rrezik të lartë sesa grupi i kontrollit i përdorur për krahasim.

Kjo është një e dhënë e raportuar nga DWP dhe duhet të lexohet në këtë kontekst. Ajo nuk do të thotë se çdo sistem AI ka të njëjtin rezultat.

Shpejtësia nuk mjafton

Një nga argumentet kryesore për përdorimin e AI është shpejtësia.

Një sistem mund të përpunojë një numër të madh rastesh në një kohë shumë të shkurtër. Megjithatë, një proces më i shpejtë nuk është domosdoshmërisht një proces më i mirë.

Kur një vendim prek një qytetar, saktësia dhe përgjegjësia kanë rëndësi po aq të madhe.

Për këtë arsye, përdorimi i AI duhet të shoqërohet me kontrolle të qarta.

Institucionet duhet të përcaktojnë qëllimin e sistemit. Gjithashtu, duhet të tregojnë se kush e kontrollon rezultatin dhe kush merr vendimin përfundimtar.

Nëse lind një problem, qytetari duhet të ketë një rrugë për të kërkuar sqarim ose rishikim.

Këto masa e bëjnë më të qartë kufirin mes ndihmës teknologjike dhe vendimmarrjes publike.

Njerëzit dhe AI mund të punojnë bashkë

Debati për AI në qeverinë britanike shpesh paraqitet si një zgjedhje mes njerëzve dhe robotëve.

Në praktikë, modeli mund të jetë ndryshe.

Një sistem mund të analizojë të dhënat. Më pas, një punonjës mund të kontrollojë informacionin. Në fund, vendimi mund të merret nga personi përgjegjës.

Ky është edhe modeli i përdorur në rastin e Universal Credit Advances.

AI ndihmon në identifikimin e rasteve që mund të kërkojnë kontroll. Megjithatë, vendimi mbetet te njeriu.

Për këtë arsye, teknologjia nuk ka nevojë të zëvendësojë një punonjës për të qenë e dobishme.

Ajo mund t’i japë atij më shumë kohë për detyrat që kërkojnë përvojë, komunikim dhe gjykim.

Çfarë administrate dëshiron Britania?

Shërbimi civil britanik tashmë po përballet me një ndryshim teknologjik.

Shifrat zyrtare tregojnë madhësinë e administratës. Ndërkohë, përdorimi i sistemeve AI po zgjerohet në procese të caktuara.

Megjithatë, mënyra se si do të zhvillohet ky proces mbetet një çështje e rëndësishme për institucionet dhe punonjësit.

AI mund të përdoret për të ulur punët e përsëritshme. Ajo mund të ndihmojë gjithashtu në analizën e informacionit dhe në identifikimin e rasteve që kërkojnë kontroll.

Nga ana tjetër, përdorimi i saj kërkon rregulla, transparencë dhe mbikëqyrje.

Në fund, pyetja nuk është vetëm nëse Britania do të përdorë më shumë AI.

Pyetja është se si do të përdoret ajo.

AI në qeverinë britanike mund të ndryshojë mënyrën se si funksionon administrata. Megjithatë, teknologjia nuk e heq nevojën për përgjegjësi njerëzore.

Në një shtet që merr vendime për qytetarët, makinat mund të ndihmojnë në analizë dhe në përpunim. Përgjegjësia institucionale, megjithatë, duhet të mbetet e qartë.

Kjo është pika ku debati për AI kalon nga teknologjia te mënyra se si funksionon vetë administrata publike.

Detaje

• Burimi: The Guardian, GOV.UK, Department for Work and Pensions, Fabian Society, Civil Service Statistics.
• Përpunoj: Diplomacia Sot