Rusia dhe Kina bllokojnë zgjatjen e mandatit të ekspertëve të OKB-së për Iranin
Një përpjekje e Shteteve të Bashkuara për të zgjatur me një vit mandatin e grupit të ekspertëve të Kombeve të Bashkuara që monitoron sanksionet ndaj Iranit dështoi të enjten në Këshillin e Sigurimit.
Rezoluta amerikane mori 11 vota pro dhe vetëm dy kundër, por nuk arriti të miratohej për shkak të vetove të Rusisë dhe Kinës. Somalia dhe Pakistani abstenuan.
Pavarësisht dështimit të rezolutës, vetë sanksionet e Këshillit të Sigurimit ndaj Iranit mbeten në fuqi. Ato u rikthyen më 27 shtator të vitit të kaluar përmes mekanizmit të njohur si “snapback”, të parashikuar në marrëveshjen bërthamore të vitit 2015.
Masat përfshijnë ngrirjen e aseteve iraniane jashtë vendit, kufizime mbi transaksionet e armëve me Teheranin dhe masa që lidhen me zhvillimin e programit iranian të raketave balistike.
Çfarë ndryshon pas vetos?
Franca, Gjermania dhe Mbretëria e Bashkuar aktivizuan mekanizmin “snapback”, i cili riktheu komitetin e sanksioneve të Këshillit të Sigurimit dhe autorizoi një grup ekspertësh për të monitoruar zbatimin e masave.
Vetoja e Rusisë dhe Kinës nuk i heq sanksionet ndaj Iranit, por i jep fund kësaj strukture të posaçme të mbikëqyrjes nga ekspertët e OKB-së.
Votimi u zhvillua në një periudhë kur administrata e presidentit amerikan Donald Trump po ndërmerr masa të tjera për të kufizuar ekonomikisht Teheranin.
Në një zhvillim të veçantë, Departamentet e Thesarit dhe të Shtetit të SHBA-së njoftuan masa ndaj disa rrjeteve të monedhave digjitale, të cilat Uashingtoni pretendon se janë përdorur për t’u dhënë subjekteve iraniane nën sanksione akses të paligjshëm në sistemin financiar ndërkombëtar.
Masat prekën dy kompani, BitBank dhe Pishtaz Simorgh Electronic Trade Co., si dhe tre bashkëpunëtorë të Babak Zanjanit, drejtuesit të BitBank, i cili ishte sanksionuar më herët. Sipas autoriteteve amerikane, ata kanë ndihmuar përpjekjet e Iranit për të anashkaluar sanksionet.
Teherani falënderon Moskën dhe Pekinin
Pas votimit në Këshillin e Sigurimit, misioni iranian në OKB falënderoi Rusinë dhe Kinën për vetot.
Teherani deklaroi në rrjetet sociale se të dyja vendet kishin penguar, sipas tij, një tjetër përpjekje të SHBA-së dhe aleatëve të saj për të përdorur Këshillin e Sigurimit për qëllime politike.
Ndërkohë, çështja e mbikëqyrjes bërthamore mbetet një tjetër pikë shqetësimi.
Që nga sulmet e Izraelit dhe Shteteve të Bashkuara ndaj objekteve bërthamore iraniane në qershor 2025, inspektorët e OKB-së nuk kanë qenë në gjendje të verifikojnë gjendjen e rezervave të uraniumit të pasuruar të Iranit.
Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë Atomike ka deklaruar se Irani kishte 440.9 kilogramë uranium të pasuruar deri në nivelin 60%. Ky nivel konsiderohet relativisht pranë, në aspektin teknik, pragut prej 90% që lidhet me materialin e pasuruar në nivel të përshtatshëm për përdorime ushtarake.
Moska kundërshton ligjshmërinë e “snapback”
Ambasadori rus në OKB, Vasili Nebenzia, përsëriti qëndrimin e Moskës se rikthimi i sanksioneve ndaj Iranit përmes mekanizmit “snapback” ishte i paligjshëm.
Sipas tij, për këtë arsye edhe rezoluta amerikane për zgjatjen e mandatit të grupit të ekspertëve kishte “deficienca serioze” dhe nuk kishte bazë ligjore.
Nebenzia tha gjithashtu se Rusia dhe Kina u kishin kërkuar SHBA-së dhe aleatëve të saj të mos e çonin rezolutën në votim, duke argumentuar se një veprim i tillë do të shtonte tensionet brenda Këshillit të Sigurimit.
Sipas diplomatit rus, Uashingtoni zgjodhi të ndiqte rrugën e konfrontimit.
SHBA: Vetoja pengon monitorimin e sanksioneve
Franca, nga ana tjetër, mbështeti vazhdimin e mekanizmit të monitorimit.
Ambasadori francez në OKB, Jérôme Bonnafont, deklaroi se zbatimi i sanksioneve është një mjet i rëndësishëm për të nxitur Iranin që të rikthehet në respektimin e detyrimeve të tij bërthamore.
Franca, sipas tij, do të shqyrtojë mënyrat për të garantuar zbatimin e sanksioneve. Një prej alternativave të mundshme është krijimi i një ekipi monitorimi me pjesëmarrjen e Francës, Gjermanisë, Mbretërisë së Bashkuar dhe Shteteve të Bashkuara, duke ndjekur një model të ngjashëm me atë të përdorur pas përfundimit të grupit të ekspertëve për Korenë e Veriut.
Zëvendësambasadorja e SHBA-së në OKB, Jennifer Locetta, tha se Uashingtoni nuk ishte befasuar nga vetot e Rusisë dhe Kinës.
Sipas saj, grupi i ekspertëve do të kishte mundësuar dokumentimin e bashkëpunimit të ndaluar mes Iranit dhe partnerëve të tij. Locetta pretendoi gjithashtu se vetot janë pjesë e një përpjekjeje më të gjerë për të penguar monitorimin e sanksioneve dhe për të vështirësuar emërimin e ekspertëve.
Precedenti i Koresë së Veriut
Debati për grupin e ekspertëve të Iranit vjen pas një precedenti të ngjashëm me Korenë e Veriut.
Në mars 2024, vetoja e Rusisë i dha fund mekanizmit të monitorimit nga OKB-ja të sanksioneve ndaj Phenianit për shkak të programit të tij bërthamor.
Në raste të tjera, mekanizma të ngjashëm janë ndryshuar ose janë përballur me probleme. Në Mali, sanksionet u hoqën, ndërsa në Jemen dhe Republikën e Afrikës Qendrore emërimi i ekspertëve është vonuar ose refuzuar, sipas Locettas.
Për Iranin, grupi i ekspertëve ishte autorizuar një vit më parë dhe sekretari i përgjithshëm i OKB-së, António Guterres, kishte propozuar edhe anëtarët e tij. Megjithatë, emërimet nuk u miratuan asnjëherë.
Locetta paralajmëroi se pa një grup të pavarur ekspertësh, Këshilli i Sigurimit do të humbiste një burim të rëndësishëm informacioni të pavarur dhe të bazuar në prova mbi shkeljet e sanksioneve.
Sipas saj, mungesa e këtij mekanizmi krijon një boshllëk në monitorim, nga i cili mund të përfitojnë autoritetet iraniane dhe aktorët që përpiqen të anashkalojnë sanksionet.