Katastrofa që goditi Nepalin nuk mund t’i atribuohet një shkaktari të vetëm. Numri i jashtëzakonshëm i viktimave është rezultat i ndërthurjes së një fenomeni ekstrem natyror me ekspozimin e lartë të popullsisë dhe infrastrukturës, dobësitë e sistemeve të paralajmërimit dhe rreziqet në rritje që lidhen me ndryshimet klimatike.
Më 26 gusht, një masë e madhe akulli dhe shkëmbinjsh u shkëput në Himalaje dhe shkaktoi një rrjedhë katastrofike në sistemin lumor Bhote Koshi–Trishuli. Sipas vlerësimeve fillestare, ngjarja nisi nga një ortek akulli dhe shkëmbinjsh në anën tibetiane, i cili bllokoi përkohësisht rrjedhën e ujit dhe më pas shkaktoi një çlirim të menjëhershëm të një sasie të madhe uji, mbetjesh dhe sedimenti në drejtim të Nepalit. Organizata Botërore e Shëndetësisë e ka lidhur përmbytjen në Rasuwa me një rritje të papritur të ujit nga territori i Tibetit, ndërsa hetimet mbi mekanizmin e saktë të ngjarjes kanë vazhduar.
Vetë fenomeni natyror ishte jashtëzakonisht i fuqishëm, por pasojat u rënduan nga fakti se rrjedha katastrofike goditi zona ku ndodheshin vendbanime, rrugë, ura, hidrocentrale dhe infrastruktura të tjera. Në vend që energjia e ujit dhe e materialeve të shkëputura të shpërndahej në një territor të pabanuar, ajo u përqendrua në korridoret e ngushta malore ku jetojnë dhe punojnë mijëra njerëz.
Ndryshimi klimatik është një tjetër faktor që po shqyrtohet nga shkencëtarët. Rritja e temperaturave po shkakton tërheqjen dhe hollimin e akullnajave, ndërsa shkrirja e permafrostit dhe ndryshimet në stabilitetin e terrenit malor mund të rrisin rrezikun e shembjeve të akullit dhe shkëmbinjve. Kjo nuk do të thotë se ndryshimi klimatik ishte shkaku i drejtpërdrejtë i përmbytjes së 26 gushtit, por ngrohja globale mund të krijojë kushte më të favorshme për destabilizimin e terreneve të larta malore dhe për ngjarje ekstreme.
Një pjesë e rëndësishme e debatit lidhet me sistemin e paralajmërimit dhe gatishmërinë e autoriteteve. Përmbytjet e shkaktuara nga reshjet e dendura mund të monitorohen në mënyrë relativisht të drejtpërdrejtë përmes të dhënave meteorologjike dhe hidrologjike. Një ngjarje e shkaktuar nga një shembje e papritur akulli dhe shkëmbinjsh është shumë më e vështirë për t’u parashikuar. Koha në dispozicion për të paralajmëruar banorët mund të jetë jashtëzakonisht e shkurtër, sidomos në lugina të ngushta ku vala e ujit dhe mbetjeve mund të përparojë me shpejtësi të madhe.
Megjithatë, kjo nuk e ka mbyllur debatin mbi përgjegjësinë institucionale. Pas katastrofës janë ngritur pyetje mbi aftësinë e sistemeve ekzistuese për të zbuluar rreziqe të tilla dhe për të transmetuar paralajmërime në kohë te komunitetet e ekspozuara. Kryeministri nepalez Balendra Shah ka mbrojtur reagimin e qeverisë, duke deklaruar se autoritetet vepruan sapo morën informacionin dhe se institucionet qendrore, provinciale dhe lokale u koordinuan gjatë emergjencës.
Në të njëjtën kohë, ekspertët kanë vënë në dukje se paralajmërimi i hershëm nuk është vetëm çështje teknologjie. Ai kërkon monitorim të vazhdueshëm të zonave me rrezik, komunikim të shpejtë mes institucioneve, kanale funksionale për njoftimin e popullsisë dhe plane evakuimi që banorët i njohin paraprakisht. Një sistem që arrin ta zbulojë një rrezik, por nuk arrin ta përcjellë informacionin në kohë te njerëzit në terren, nuk e eliminon rrezikun e humbjes së jetëve.
Infrastruktura është një tjetër element i rëndësishëm. Nepali ka investuar me ritme të shpejta në rrugë, hidrocentrale dhe projekte të tjera në zonat malore, ndërsa shumë prej këtyre ndërtimeve ndodhen pranë lumenjve dhe në lugina ku ekspozimi ndaj përmbytjeve, rrëshqitjeve të dheut dhe shembjeve të terrenit është i lartë. Sipas Programit të Kombeve të Bashkuara për Zhvillim, rreth 2.2 milionë tonë mbetje dhe sedimente u depozituan në zonat e analizuara pas përmbytjeve. Kjo tregon shkallën e jashtëzakonshme të forcës së fenomenit, por gjithashtu nxjerr në pah vështirësinë e mbrojtjes së infrastrukturës në një terren kaq të ekspozuar.
Disa ekspertë kanë kritikuar mënyrën se si zhvillimi i infrastrukturës po përparon në zona me rrezik të lartë dhe kanë argumentuar se projektet e reja duhet të marrin më shumë në konsideratë ndryshimet në klimë dhe rreziqet gjeologjike. Këto kritika nuk nënkuptojnë se një projekt i caktuar shkaktoi përmbytjen apo viktimat, por tregojnë se mënyra se si ndërtohen vendbanimet dhe infrastruktura mund të ndikojë ndjeshëm në pasojat e një katastrofe natyrore.
Fakti që ngjarja filloi në territorin tibetian ka sjellë gjithashtu diskutime për bashkëpunimin ndërkufitar. Në rastet kur një katastrofë natyrore në një vend mund të shkaktojë pasoja të menjëhershme në një tjetër, shkëmbimi i të dhënave mbi nivelet e ujit, lëvizjet e akullit, reshjet dhe rreziqet gjeologjike bëhet veçanërisht i rëndësishëm. Janë ngritur pyetje mbi kohën dhe mënyrën e shkëmbimit të informacionit mes autoriteteve kineze dhe nepaleze, ndërsa pala kineze ka kundërshtuar pretendimet se mungesa e një paralajmërimi nga ana e saj shkaktoi humbjet e jetëve në Nepal. Deri tani, nuk ka prova të mjaftueshme për ta paraqitur Kinën si përgjegjëse për numrin e viktimave.
Në këtë kuadër, përgjegjësia duhet parë në disa nivele. Fenomeni natyror ishte shkaku i menjëhershëm i katastrofës, ndryshimet klimatike mund të kenë ndikuar në rritjen e rrezikut, ndërsa ekspozimi i vendbanimeve dhe infrastrukturës përcaktoi në masë të madhe shkallën e dëmeve. Paralelisht, cilësia e sistemeve të paralajmërimit, gatishmëria e institucioneve, planifikimi territorial dhe standardet e ndërtimit janë faktorë që përcaktojnë se sa viktima shkakton një fenomen ekstrem.
Shifrat e katastrofës tregojnë përmasat e saj. Më 11 shtator, Ministria e Jashtme e Nepalit raportonte 1,385 trupa të gjetur dhe rreth 5,130 persona ende të zhdukur, ndërsa kërkimet dhe identifikimi i viktimave vazhdonin. Këto shifra mund të ndryshojnë ndërsa autoritetet përditësojnë të dhënat.
Për këtë arsye, katastrofa në Nepal nuk duhet shpjeguar thjesht si pasojë e një fatkeqësie natyrore. Pyetja kryesore për hetimet pas katastrofës është se si një fenomen kaq ekstrem u shndërrua në një tragjedi me përmasa kaq të mëdha njerëzore. Përgjigjja do të duhet të përfshijë analizën e rrezikut klimatik dhe gjeologjik, vendndodhjen e popullsisë dhe infrastrukturës, sistemet e paralajmërimit, reagimin e autoriteteve dhe bashkëpunimin ndërkufitar. Vetëm një hetim i plotë mund të përcaktojë nëse dhe në çfarë mase dështimet njerëzore ose institucionale e përkeqësuan bilancin e një katastrofe që në origjinë ishte një fenomen natyror jashtëzakonisht ekstrem.