Pesë vendet përgatisin zbatimin
Greqia, Danimarka, Gjermania, Austria dhe Holanda kanë avancuar bashkëpunimin për krijimin e të ashtuquajturave Qendra Kthimi, ose “Return Hubs”, në vende të treta. Modeli synon të mundësojë transferimin jashtë Bashkimit Evropian të personave që nuk kanë të drejtë ligjore të qëndrojnë në BE dhe ndaj të cilëve është marrë një vendim kthimi. Krijimi i këtyre strukturave është përfshirë tashmë në kuadrin e ri evropian për kthimet, por zbatimi praktik kërkon marrëveshje me vendet pritëse dhe respektimin e garancive të përcaktuara nga e drejta evropiane dhe ndërkombëtare.
Në takimin e ministrave të migracionit dhe azilit të pesë vendeve, të zhvilluar në Kopenhagë në fillim të shtatorit, u ra dakord për një udhërrëfyes që përcakton kërkesat ligjore dhe hapat kombëtarë për zbatimin e nismës. Sipas ministrit grek të Migracionit dhe Azilit, Thanos Plevris, puna teknike me vendet e mundshme pritëse ka nisur dhe synimi është që marrëveshjet konkrete të arrihen në një fazë të mëtejshme.
Takimet e planifikuara në javët e ardhshme pritet të përcaktojnë nëse nisma do të kalojë nga koordinimi politik në fazën operative. Më 26 shtator, ministrat e pesë vendeve pritet të diskutojnë në margjinat e Takimit të Mynihut për Migracionin, ndërsa një tjetër takim është planifikuar më 1 tetor në Bruksel, në kuadër të Këshillit të Çështjeve të Brendshme të BE-së. Në fokus do të jenë edhe kontaktet me organizatat ndërkombëtare dhe përparimi i planifikimit teknik.
Ende pa një vend pritës të përcaktuar
Çështja më e rëndësishme që mbetet e hapur është se ku do të funksionojnë këto qendra. Ruanda, Uganda dhe Uzbekistani janë përmendur në dokumente dhe raportime evropiane si vende të mundshme, por asnjëri prej tyre nuk është shpallur zyrtarisht si partner përfundimtar dhe nuk ka një marrëveshje të publikuar për krijimin e një Qendre Kthimi.
Uganda është përfshirë më herët në diskutime për bashkëpunimin në fushën e kthimeve. Holanda kishte nënshkruar një letër qëllimi me Ugandën në vitin 2025, por qeveria e re holandeze e braktisi atë marrëveshje specifike në vitin 2026. Kjo nuk nënkupton tërheqjen e Holandës nga përpjekja më e gjerë për krijimin e Qendrave të Kthimit.
Edhe Uzbekistani është përmendur si një mundësi. Austria nënshkroi në maj 2026 një marrëveshje me Uzbekistanin për bashkëpunim ekonomik dhe çështje migracioni, por dokumenti nuk parashikon krijimin e një Qendre Kthimi. Për këtë arsye, lidhja mes kësaj marrëveshjeje dhe një strukture të mundshme pritëse nuk mund të paraqitet si fakt i konfirmuar. Në rastin e Ruandës, diskutimet evropiane për transferimin e migrantëve datojnë më herët dhe janë shoqëruar me shqetësime nga organizatat dhe mekanizmat ndërkombëtarë për mbrojtjen e të drejtave të njeriut.
Modeli evropian parashikon që transferimi në një vend të tretë të mund të kryhet vetëm kur ekziston një marrëveshje ose aranzhim me atë vend dhe kur respektohen të drejtat themelore. Parimi i moskthimit mbetet një nga garancitë kryesore: një person nuk mund të transferohet në një vend ku ekziston rreziku i persekutimit, torturës ose trajtimeve të tjera që shkelin të drejtën ndërkombëtare. Vendimet e kthimit mbeten individuale dhe i nënshtrohen garancive procedurale dhe shqyrtimit gjyqësor.
Athina kërkon kthime më efektive
Për Greqinë, nisma lidhet drejtpërdrejt me nevojën për ta bërë më funksional sistemin evropian të kthimeve. Qeveria greke argumenton se vendet në kufijtë e jashtëm të BE-së nuk mund të mbajnë në mënyrë të përhershme persona që nuk kanë të drejtë për mbrojtje ndërkombëtare dhe se nevojitet një mekanizëm më i qëndrueshëm për zbatimin e vendimeve të kthimit.
Problemi është i pranishëm në nivelin e gjithë BE-së. Në tremujorin e parë të vitit 2026, 108.475 shtetas të vendeve jashtë BE-së morën urdhër për t’u larguar nga një shtet anëtar, ndërsa 34.550 persona u kthyen në vende të treta. Të dhënat tregojnë hendekun mes numrit të vendimeve të kthimit dhe kthimeve që realizohen faktikisht. Komisioni Evropian e ka vendosur rritjen e efektivitetit të kthimeve në qendër të reformës së politikës së migracionit.
Megjithatë, Qendrat e Kthimit nuk janë ende një sistem funksional në terren. Deri tani janë përcaktuar parimet e bashkëpunimit dhe është avancuar koordinimi mes pesë vendeve, ndërsa mbeten për t’u vendosur partnerët konkretë, kapacitetet, financimi, mënyra e funksionimit dhe garancitë praktike për personat që do të transferohen.
Kjo e vendos nismën në një fazë kalimtare: nga marrëveshja politike drejt negociatave me vendet e treta. Takimet e ardhshme në Mynih dhe Bruksel pritet të tregojnë nëse pesë vendet do të arrijnë të konkretizojnë partnerët dhe marrëveshjet e nevojshme. Deri atëherë, Ruanda, Uganda dhe Uzbekistani mbeten emra të përfshirë në diskutim dhe jo destinacione të konfirmuara përfundimisht.